Εμμανουήλ Κριαράς

Σε ηλικία 108 ετών εγκατέλειψε τα εγκόσμια την Παρασκευή ο Εμμανουήλ Κριαράς, φιλόλογος Καθηγητής, μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες των γραμμάτων στη χώρα μας.

Ο εκλιπών γεννήθηκε στις 28 Νοεμβρίου του 1906 στον Πειραιά από οικογένεια κρητικής καταγωγής, ενώ τα πρώτα παιδικά του χρόνια έζησε στη Μήλο. Το 1914 με την οικογένειά του εγκαταστάθηκε στα Χανιά της Κρήτης, όπου και τελείωσε τις γυμνασιακές του σπουδές. Το 1924 ξεκίνησε τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε το 1929. Από το 1930 έως το 1950 εργάστηκε στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, αρχικά ως συνεργάτης και από το 1939 ως διευθυντής. Παράλληλα με την εργασία του στο Μεσαιωνικό Αρχείο συνέχισε τις σπουδές του· το 1930 μετέβη στο Μόναχο με υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών για να ενημερωθεί σε θεωρητικά και τεχνικά ζητήματα της λεξικογραφίας στο περιβάλλον του Thesaurus Linguae Latinae, το 1938-1939 και το 1945-1948, ως διδάκτορας πλέον, για μετεκπαίδευση στο Παρίσι, την πρώτη φορά στη βυζαντινολογία και τη δεύτερη στη συγκριτική γραμματολογία. Πήρε το διδακτορικό του δίπλωμα το 1938 από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, με τη διατριβή Μελετήματα περί τας πηγάς του Ερωτοκρίτου. .

Το 1948 ήταν υποψήφιος για την έδρα της νέας ελληνικής φιλολογίας στην Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, την οποία όμως κατέλαβε ο Λίνος Πολίτης. Δύο χρόνια αργότερα, εκλέχτηκε στην θέση του τακτικού καθηγητή της μεσαιωνικής ελληνικής φιλολογίας στο ίδιο Πανεπιστήμιο. Στην Θεσσαλονίκη δίδαξε κυρίως μεσαιωνική φιλολογία, εκτάκτως μεσαιωνική ελληνική ιστορία, νεοελληνική φιλολογία, αλλά και γενική και συγκριτική γραμματολογία, αφού χάρη στις δικές του ενέργειες ιδρύθηκε (το 1965) η πρώτη -και για πολλά χρόνια μοναδική στην Ελλάδα- έκτακτη αυτοτελής έδρα της Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας. Το διδακτικό έργο του Εμμανουήλ Κριαρά διακόπηκε βίαια τον Ιανουάριο του 1968, όταν η Χούντα των Συνταγματαρχών αποφάσισε να τον απολύσει για τα δημοκρατικά του φρονήματα . Η απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο τον έστρεψε με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στη σύνταξη του ''Λεξικού της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας (1100-1669)'' (την απόφαση για τη συγκρότησή του είχε ήδη πάρει το 1956), ενώ από τότε μέχρι το θάνατό του συνέχισε το ερευνητικό και συγγραφικό του έργο. Η σύζυγός του, καθηγήτρια της ψυχοτεχνικής στη Βιομηχανική Σχολή της Θεσσαλονίκης (σημερινό Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), Αικατερίνη Στριφτού-Κριαρά, με την οποία είχε παντρευτεί το 1936, απεβίωσε την 1η Μαΐου του 2000.

Υπήρξε πολυγραφότατος: τα Λεξικογραφικά που υπερβαίνουν τις οκτώμισι χιλιάδες σελίδες, τα Γραμματολογικά του περίπου έξι χιλιάδες, τα Σύμμικτα υπερβαίνουν τις τρεις χιλιάδες, έπονται τα Επιστολογραφικά με περίπου χίλιες πεντακόσιες σελίδες, με τελευταία τα καθαρά Γλωσσικά που εγγίζουν τις εννιακόσιες σελίδες.

Έγραψε περισσότερα από 1.000 άρθρα και περίπου 60 βιβλία. Ξεχωρίζουν οι μονογραφίες του για τον Ψυχάρη, τον Σολωμό και τον Παλαμά, οι εκδόσεις των παλαιότερων κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας (Πανώριας του Χορτάτση, των θεατρικών του Πέτρου Κατσαΐτη, κ.ά), οι ποικίλες μελέτες του για τον δημοτικισμό και κυρίως οι 14 πρώτοι τόμοι του Λεξικού της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας (1100-1669) που έχει καθιερωθεί διεθνώς ως Λεξικό Κριαρά. Ήταν ίσως η επιτομή του έργου του. Το 1997, για προσωπικούς λόγους, ο Ε. Κριαράς εγκατέλειψε το μεσαιωνικό λεξικό του, παραδίδοντας το σχετικό λεξικογραφικό του αρχείο στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας της Θεσσαλονίκης. Το Κέντρο συνεχίζει την επεξεργασία του αρχείου και έχει εκδώσει τον 15ο (2006), 16ο (2008) και 17ο (2011) τόμο του Λεξικού, καθώς και δίτομη επιτομή των πρώτων 14 τόμων (με την επιμέλεια Ι. Ν. Καζάζη και Τ. Α. Καραναστάση), η οποία είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο. Στο λεξικογραφικό χώρο ανήκει και η σύνταξη από τον Ε. Κριαρά του Λεξικού της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας, γραπτής και προφορικής το 1995 που εξέδωσε η Εκδοτική Αθηνών.

Παρά το πολυσχιδές επιστημονικό του έργο ο Κριαράς δεν υπήρξε «επιστήμονας του εργαστηρίου». Όπως δήλωνε σε συνέντευξή του στην Ο. Αντωνοπούλου το 2002: «Ο επιστήμονας δεν πρέπει να μένει μόνο στο εργαστήριο. Βέβαια το εργαστήριο χρειάζεται, διότι αλλιώς εργασία δε θα υπάρξει. Αλλά δε φτάνει αυτό. Εκείνος που έχει συνείδηση των καθηκόντων του των πνευματικών, πρέπει όσο γίνεται να εκλαϊκεύει την επιστήμη του. Αυτό επιδίωξα γενικότερα στη ζωή μου, αλλά κυρίως μετά το '74, όταν αποκαταστάθηκε η Δημοκρατία στον τόπο μας. Ο επιστήμονας πρέπει να είναι και ερευνητής και δάσκαλος, εκλαϊκευτής». 

Ο Κριαράς υπήρξε πιστός της δημοτικιστικής ιδεολογίας από τα μαθητικά του χρόνια, συγκεκριμένα από το 1923, και αγωνίστηκε με όλα τα μέσα που διέθετε για τα γλωσσικά του πιστεύω. Σημαντική ήταν η συνεισφορά του τόσο στην αναγνώριση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας του ελληνικού κράτους όσο και στην καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος γραφής. Είναι γνωστό ότι με το νόμο 309/23.1.76 η κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή με υπουργό παιδείας το Γεώργιο Ράλλη αποφάσισε την αναγνώριση της δημοτικής στο χώρο της παιδείας και της δημόσιας διοίκησης. Τότε δόθηκε στη σχολική χρήση ανασυγκροτημένη γραμματική της δημοτικής γλώσσας με βάση τη Νεοελληνική Γραμματική του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Η Γραμματική του Τριανταφυλλίδη, τυπωμένη το 1941, για να χρησιμεύσει στην εκπαίδευση χρειαζόταν συντόμευση και κάποια προσαρμογή στην εκπαιδευτική και γλωσσική πραγματικότητα. Το έργο αυτό ανέλαβε ειδική επιτροπή της οποίας μέλος υπήρξε και ο Κριαράς. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1981-1982, η κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου πήρε δύο συμπληρωματικές αποφάσεις: πρώτον, να συντάσσονται οι νόμοι στη δημοτική γλώσσα και να μεταγραφούν οι σημαντικότεροι δικαστικοί κώδικες στη δημοτική και, δεύτερον, να καθιερωθεί το μονοτονικό σύστημα γραφής. Ο Κριαράς ήταν ο πρόεδρος της εικοσαμελούς επιτροπής που ανέλαβε και έφερε εις πέρας το δύσκολο έργο της μεταγραφής των δικαστικών κωδίκων και επίσης πρόεδρος της επιτροπής που εισηγήθηκε το είδος του μονοτονικού που επρόκειτο να εφαρμοστεί. Στα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει από την καθιέρωση της δημοτικής μέχρι το θάνατό του, ο Κριαράς συνέχιζε να υπερασπίζεται τη δημοτική γλώσσα. Αρθρογραφούσε συχνά, προσπαθώντας να αντιμετωπίσει επιμέρους δυσκολίες στη χρήση της γλώσσας και προτείνοντας λύσεις. Παράλληλα, προσπαθούσε να διαφωτίσει και το πλατύ κοινό για επιμέρους γλωσσικά ζητήματα μέσα από τηλεοπτικές εκπομπές (Τα πεντάλεπτα στην ΕΡΤ από το 1985 έως το 1987).

Η πολύπλευρη προσφορά του καθηγητή Κριαρά τόσο στην επιστήμη όσο και ευρύτερα στο ελληνικό έθνος είναι από καιρό αναγνωρισμένη και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Η Ελληνική Δημοκρατία του είχε απονείμει κατά καιρούς τα παράσημα του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος του Φοίνικος (δις), του Σταυρού των Ταξιαρχών του Τάγματος Γεωργίου Α΄ και του Ταξιάρχη του Τάγματος Τιμής. Η Γαλλία του απένειμε το παράσημο του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής και η Ιταλία το παράσημο του Ταξιάρχη επί τιμή της Ιταλικής Δημοκρατίας. Το 1977 για το συνολικό επιστημονικό του έργο του απονεμήθηκε στη Βιέννη από το γερμανικό Alfred Toepfler Stiftung το σημαντικό Βραβείο Herder, ενώ έργα του έχουν κατά καιρούς τιμηθεί με τα βραβεία Zappas της Γαλλίας (το διδακτορικό του), Γουλανδρή (η μονογραφία του για το Σολωμό), Γεωργίου Φωτεινού της Ακαδημίας Αθηνών (η έκδοση της Πανώριας), κ.ά. 

Ο Κριαράς ήταν, μεταξύ πολλών άλλων, επίτιμος πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας, της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, επίτιμο μέλος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας και του Σικελικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών. Παράλληλα, ήταν αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και ξένος εταίρος της Ακαδημίας Arcadia της Ρώμης και της Ακαδημίας του Παλέρμου. Το 2006, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή του, τιμήθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με την ανώτατη τιμητική του διάκριση, το Χρυσό Αριστοτέλη, ενώ την ίδια χρονιά αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Κυνικά

"Οι πόλεις χάνονται, όταν δεν μπορούν να ξεχωρίσουν τους φαύλους από τους έντιμους"

Αντισθένης ο Κυνικός

Ο Αντισθένης, ήταν Έλληνας φιλόσοφος, ιδρυτής της σχολής των Κυνικών Φιλοσόφων. Γεννήθηκε στην Αθήνα, το 444 π.Χ. Υπήρξε αρχικά μαθητής του Γοργία και στη συνέχεια του Σωκράτη.

Γεροντάκου επισημάνσεις

Στάχτες και διαμάντια. Σαβούρα-πάμπολλη- και άρθρα εξαιρετικά μπορεί να βρει κανείς στο διαδύκτιο. Στο μπλογκ "Γεροντάκος" βρήκαμε το παρακάτω απόσπασμα του Μάρκου Αυρήλιου, σε μετάφραση "Γεροντάκου", με τίτλο "Οι άνθρωποι κάνουν σαν σκυλάκια":

32. "Γιατί οι αγροίκες και αστοιχείωτες ψυχές αναστατώνουν
τον καλλιεργημένο και μορφωμένο άνθρωπο; Ποια όμως ψυχή
είναι καλλιεργημένη και έχει βαθιές γνώσεις; Μα αυτή που
γνωρίζει την αρχή και τον τελικό σκοπό των πραγμάτων και
το λόγο το σύμπαντος, που διαπερνά όλη την ουσία των πραγμάτων και , μέσω όλου του χρόνου κατά ορισμένες περιόδους, διέπει το παν.
 
33. Στάχτη θα είσαι σε λίγο ή σκελετός, είτε με όνομα είτε χωρίς΄
το όνομα όμως δεν είναι τίποτε άλλο παρά απλός ήχος και αντήχηση.
Όσα θεωρούνται πολύτιμα στη ζωή που ζούμε, στην πραγματικότητα είναι άδεια μέσα τους , σάπια και μηδαμινά , ενώ οι άνθρωποι κάνουν σαν σκυλάκια που αλληλοδαγκώνονται και σαν παιδιά που τσακώνονται,πρώτα γελώντας κι αμέσως μετά βάζοντας τα κλάματα. Η δε πίστη κι η ντροπή , η δικαιοσύνη κι η αλήθεια "το 'σκασαν για τον Όλυμπο από τη γη με τους πλατείς δρόμους" (*).

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ (121-180), "Εις εαυτόν", Βιβλίον Ε' [Μετάφραση: Gerontakos]

* Στίχος του Ησιόδου από το "Έργα και Ημέραι"

Ευριπίδη στέφανος

Όπως είναι γνωστό πολλά είναι τα έργα του μέγιστου τραγωδού Ευριπίδη, του από σκηνής φιλόσοσφου, που χάθηκαν ή διασώθηκαν αποσπάσματα.

Πέρυσι (2009) το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ ΑΓΡΙΝΙΟΥ παρουσίασε το "Ευριπίδου ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ" ή απλά μαθήματα μιας άγνωστης μυθολογίας, μια συρραφή αποσπασμάτων από χαμένα έργα του ποιητή σε δραματουργική επεξεργασία της Αγαθής Δημητρούκα.

Σύμφωνα με τα επεξηγηματικά σχόλια του ΔΗΠΕΘΕΑ επρόκειτο για μια παράσταση βασισμένη στα αποσπάσματα (εκτεταμένα ή μη) από τις χαμένες τραγωδίες του Ευριπίδη.

«Ως γνωστόν σώζονται ακέραια 19 δράματα του μεγάλου τραγικού. Υπάρχουν όμως και αρκετά σπαράγματα (αποσπάσματα) από πολλές τραγωδίες του που δεν διασώθηκαν ολόκληρες.

Αποφθέγματα, διδάγματα, μέρη διαλόγων, μονολόγων, χορικά υλικό πλουσιότατο, άκρως ενδιαφέρον, ακριβώς γιατί προσφέρει ερεθίσματα, νύξεις,, εξαιρετικά γοητευτικές στον μυστηριώδη και όχι ξεκάθαρο ειρμό τους.

Σώζονται εκτεταμένα μέρη από τα έργα: Υψιπύλη, Κρήτες, Ανδρομέδα, Φαέθων. Υπάρχουν όμως και ενδιαφέροντα μέρη από πολλές άλλες τραγωδίες όπως: Τήλεφος, Οιδίπους (με παραλλαγή του γνωστού μύθου), Βελλεροφόντης, Μελανίππη, Σθενέβοια, Αυτόλυκος, Ερεχθεύς, Ιππόλυτος καλυπτόμενος κ.α.»

Σύμφωνα πάντα με το δημοσίευμα ήταν η πρώτη φορά που επιχειρούνταν μια τέτοια σύνθεση.

Σε σημερινή ανάρτηση στο blog «Γεροντάκος» αλιεύσαμε το παρακάτω απόσπασμα από τον «Αυτόλυκο»:

«Στην Ελλάδα υπάρχουν μύρια δεινά, τίποτε όμως δεν είναι
χειρότερο από τη φάρα των αθλητών. Αυτοί ούτε ξέρουν
ούτε όμως και θα μπορούσαν να μάθουν να ζουν σωστά.
Στεφάνια πρέπει να δίνουμε στους σοφούς και άξιους
ανθρώπους , σ΄ όποιον ηγέτη είναι σώφρων και δίκαιος,
σ΄ αυτόν που με το λόγο αποτρέπει τις διαμάχες και τις
εξεγέρσεις. Αυτά είναι που αξίζουν για μια πόλη και για
την Ελλάδα».

Αθάνατος!

Τι εστί πολιτική;

Ο Α. Ρουμελιώτης έχει ανθολογήσει στην Ελευθεροτυπία του Σαββάτου 10-4-10 μερικά καλά τσιτάτα περί πολιτικής. Μερικά απ’ αυτά: (Δες σχετικά: Πολιτική τσιτατομανία )

«ΜΙΑ από τις τιμωρίες που δεν καταδέχεσαι να ασχοληθείς με την πολιτική είναι ότι καταλήγεις να σε κυβερνούν οι κατώτεροί σου», Πλάτων, 427-347 π.Χ., φιλόσοφος. «Ο πολιτικός σήμερα πρέπει να είναι ένα υβρίδιο χορευτή και λογιστή», Paul Valery, 1871-1945, Γάλλος ποιητής. «Η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού» Οτο φον Μπίσμαρκ, 1815-1898, Γερμανός καγκελάριος. «Πολιτική είναι η διαχείριση των συμβόλων», Φρανσουά Μιτεράν, 1916-1996, Γάλλος πρόεδρος. «Η πολιτική δεν είναι η τέχνη του εφικτού. Είναι η επιλογή μεταξύ του καταστροφικού και του δυσάρεστου», John Kenneth Galbraith, 1908-2006, Καναδός οικονομολόγος.

«Η εξουσία πάνω στους ανθρώπους αποκτάται μόνο προσφέροντάς τους υπηρεσίες. Αυτός ο κανόνας δεν έχει εξαιρέσεις», Victor Cousin, 1792-1867, Γάλλος φιλόσοφος. «Η υψηλή πολιτική δεν είναι παρά κοινή λογική που εφαρμόζεται σε μεγάλα πράγματα», Ναπολέων Βοναπάρτης, 1769-1821, Γάλλος στρατηλάτης και αυτοκράτορας. «Αν απουσιάζει η δικαιοσύνη, τι άλλο είναι πολιτική εξουσία, παρά οργανωμένη ληστεία;». Ιερός Αυγουστίνος, 354-430, άγιος.

«ΟΙ πολιτικοί είναι παντού ίδιοι: Υπόσχονται να χτίσουν γέφυρες ακόμα κι όταν δεν υπάρχουν ποτάμια», Νικίτα Χρουστσόφ, 1894-1971, Σοβιετικός ηγέτης. «Ενας πολιτικάντης σκέφτεται τις επόμενες εκλογές. Ενας πολιτικός, τις επόμενες γενιές», Arthur Clarke, 1917-2008, Βρετανός συγγραφέας επιστ. φαντασίας. «Αυτοί που είναι εναντίον της πολιτικής είναι υπέρ της πολιτικής που τους επιβάλλεται», Bertolt Brecht, 1898-1956, Γερμανός συγγραφέας.

«ΤΡΙΑ πράγματα δεν κάνεις στην πολιτική: δεν υποχωρείς, δεν ανακαλείς και δεν παραδέχεσαι τα λάθη σου», Ναπολέων Βοναπάρτης, 1769-1821, Γάλλος στρατηλάτης και αυτοκράτορας. «Η μειοψηφία μπορεί και να έχει δίκιο, η πλειοψηφία πάντα κάνει λάθος», Ερρίκος Ιψεν, 1828-1906, Νορβηγός θεατρικός συγγραφέας. «Πολιτική είναι η τέχνη να μοιράζεις την πίτα με τέτοιο τρόπο, ώστε ο καθένας να πιστεύει ότι πήρε το καλύτερο κομμάτι», Maurice Couve de Murville, 1907-1999, Γάλλος πολιτικός και πρωθυπουργός.

«Η ψήφος είναι πιο δυνατή από τη σφαίρα. Με τη σφαίρα μπορεί να σκοτώσεις τον εχθρό σου. Με την ψήφο μπορεί να σκοτώσεις το μέλλον των παιδιών σου», Αβραάμ Λίνκολν, 1809-1865, Αμερικανός πρόεδρος. «Στην πολιτική, διαδέχεται κανείς ηλίθιους και αντικαθίσταται από ανίκανους», Ζορζ Κλεμανσό, 1841-1929, Γάλλος πρωθυπουργός. «Ενας συναινετικός πολιτικός είναι αυτός που κάνει πράγματα που δεν πιστεύει, επειδή αυτά κρατάνε τους ανθρώπους ήσυχους όταν τα κάνει», John Major, γ. 1943, Βρετανός πρωθυπουργός (1990-1997).

«ΣΤΗΝ πολιτική δεν υπάρχουν μόνιμες έχθρες και μόνιμες φιλίες», Ανώνυμος. «Η πολυτέλεια καταστρέφει τις δημοκρατίες. Η φτώχεια τις μοναρχίες», Montesquieu, 1689-1755, Γάλλος στοχαστής. «Δεν πρέπει να προσανατολιζόμαστε από την κοινή γνώμη. Δεν είναι φάρος, αλλά περιπλανώμενα φώτα», Andre Maurois, 1885-1967, Γάλλος συγγραφέας.

«ΟΙ πολιτικοί που τους ενοχλούν τα Μέσα Ενημέρωσης είναι σαν τους ναυτικούς που τους πειράζει η θάλασσα», Enoch Powell, 1912-1998, Βρετανός πολιτικός. «Μια κοινωνία προβάτων θα βγάλει, αναπόφευκτα, κάποια στιγμή, μια κυβέρνηση λύκων», Henry de Jouvenel, 1876-1935, Γάλλος πολιτικός.

Σενέκας

«Αν δεν τολμάμε , δεν είναι επειδή τα πράγματα είναι δύσκολα. Τα πράγματα είναι δύσκολα επειδή δεν τολμάμε» μας ξαναθύμισε τη γνωστή φράση του Σενέκα ο Ρ. Βρανάς στα σημερινά ΝΕΑ (6-3-10).

Γκάντι

«Όταν με πιάνει απόγνωση, ξαναθυμάμαι πως σε όλη την πορεία της Ιστορίας ο δρόμος της αλήθειας και της αγάπης πάντα αναδείχθηκε νικητής. Υπήρξαν τύραννοι και φονιάδες που για κάμποσο καιρό έμοιαζαν ανίκητοι. Μα, στο τέλος, πάντοτε πέφτουν, θυμηθείτε το, πάντοτε» μας θυμίζει τη σκέψη του Γκάντι ο Ρ. Βρανάς στα σημερινά ΝΕΑ (6-3-10).

Ισοκράτης

«Η Δημοκρατία μας αυτοκαταστρέφεται διότι καταχράστηκε το δικαίωμα της ελευθερίας και της ισότητας, διότι έμαθε τους πολίτες να θεωρούν την αυθάδεια ως δικαίωμα, την παρανομία ως ελευθερία, την αναίδεια του λόγου ως ισότητα και την αναρχία ως ευδαιμονία".
Ισοκράτης

Ο Ισοκράτης θεωρούσε τα κουραστικά, αφηρημένα επιχειρήματα του Πλάτωνα για τη μεταφυσική, την επιστημολογία και την ανθρώπινη φύση ανεδαφικά. Ήταν πρακτικός και προσγειωμένος άνθρωπος. Ήθελε να λύνει τα άμεσα προβλήματα. Η πραγματικότητα είναι η άμεση ανθρώπινη εμπειρία: «Αυτό που βλέπεις είναι αυτό που παίρνεις», έλεγε. Η γνώση είναι σχετική. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τίποτα. Το μόνο που μπορούμε να έχουμε, είναι καλές απόψεις. Η καλή άποψη είναι εκείνη που βοηθά στην ερμηνεία της ζωής με τρόπο που βοηθά το δρόμο μας μέσα στη ζωή. Οι συσχετίσεις με την έσχατη πραγματικότητα δεν είναι σημαντικές. Ο Ισοκράτης θεωρεί τις αξίες σχετικές, ωστόσο συμφωνεί με τον Πλάτωνα για την προώθηση των παραδοσιακών ελληνικών αξιών. Το κάνει, όμως, για διαφορετικούς λόγους. Πιστεύει ότι οι ελληνικές αξίες είναι χρήσιμες, αλλά όχι κατ’ ανάγκην αληθινές.
Ο Ισοκράτης συνειδητοποίησε ότι το συσχετιστικό σύστημα αξιών δεν είχε την απαραίτητη ψυχολογική δύναμη για να ελκύσει τους ανθρώπους στον κοινό δεσμό της ενότητας και την αδελφοσύνης που θα σταθεροποιούσε τους δεσμούς μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε αποσύνθεση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο προώθησε ένα πολιτικό ιδανικό που θα μπορούσε να ενώσει το πανελλήνιο και το κατάλληλο πρόσωπο –τον Φίλιππο- που θα μπορούσε να το πραγματώσει. Παράλληλα θεωρούσε, όπως και οι περισσότεροι σύγχρονοί του διανοητές, την εκπαίδευση ως λυτρωτή του κόσμου.

Δημόκριτος

«Όποιος νικιέται από το χρήμα είναι αδύνατο να είναι δίκαιος.»
Δημόκριτος

Ο Δημόκριτος γεννήθηκε στα Άβδηρα γύρω στα 460 π.Χ. από οικογένεια αριστοκρατικής καταγωγής, δημοκρατικών όμως πεποιθήσεων.
Από τη νεανική του ηλικία ο Δημόκριτος έδειξε την κλίση του προς τη μελέτη και την έρευνα της φύσης.
Κατά τη μοιρασιά της πατρικής περιουσίας ανάμεσα στο Δημόκριτο προτίμησε να λάβει το μικρότερο μερίδιο σε χρήματα , τα οποία ξόδεψε ταξιδεύοντας στην Αίγυπτο, την Περσία, την Βαβυλώνα ενδεχομένως και αλλού. Όπως αναφέρει και ο ίδιος: «Εγώ, λοιπόν περιπλανήθηκα σε περισσότερους τόπους της γης απ’ τους ανθρώπους της εποχής μου, ερευνώντας τα πιο μακρινά μέρη, και γνώρισα πάρα πολλές χώρες και κλίματα και άκουσα πάρα πολλούς μορφωμένους ανθρώπους, αλλά στη σύνθεση σχημάτων που συνοδεύονται από απόδειξη κανείς ως τώρα δε με ξεπέρασε, ούτε ακόμη και αυτοί από τους Αιγυπτίους που ονομάζονται αρπεδονάπτες (γεωμέτρες της Αιγύπτου). Μαζί και με την παραμονή μου σ’ αυτούς, έζησα συνολικά οχτώ χρόνια σε ξένη χώρα».
Δεν παρέλειψε να επισκεφτεί και το μεγαλύτερο πνευματικό κέντρο της εποχής του, την Αθήνα, φαίνεται όμως ότι η παρουσία του εκεί πέρασε σχετικά απαρατήρητη. Σύμφωνα με μια εκδοχή αυτό αποτελούσε επιλογή του ίδιου του Δημόκριτου, επειδή ένιωθε μεγάλη περιφρόνηση προς τη δόξα. Η επίσκεψη του Δημόκριτου στην Αθήνα ήταν κάτι φυσιολογικό, αφού η πόλη αποτελούσε την πνευματική πρωτεύουσα της Ελλάδας, ενώ και τα Άβδηρα ήταν μέλος της Αθηναϊκής Συμμαχίας. Ίσως, όμως, η εμπόλεμη κατάσταση, στην οποία βρισκόταν τότε η Αθήνα λόγω του Πελοποννησιακού πολέμου, να οδήγησε το Δημόκριτο στην απόφαση να ιδρύσει τη σχολή του στα Άβδηρα. Πάντως, ο φιλόσοφος σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να περιφρονούσε την Αθήνα, αφού ο ίδιος ήταν δημοκρατικός, ενώ πολλές από τις απαντήσεις που έδωσε σε φιλοσοφικά προβλήματα υποβάλλουν την εντύπωση ότι γνώριζε καλά τη φιλοσοφία του Σωκράτη, του Πλάτωνα, του Αντισθένη, του Αρίστιππου και του Αναξαγόρα.
Πέθανε σε προχωρημένη ηλικία.