Ο εαυτός μας και όχι οι άλλοι

"Αν κάθε κράτος είναι και ένα συγκεκριμένο νοικοκυριό, δεν γίνεται ανάμεσα στα μέλη της ίδιας οικογενείας άλλα να αποταμιεύουν και άλλα να πεινάνε, άλλα να θησαυρίζουν και άλλα να πένονται. Και μιλάμε για χοντρό θησαυρό και βαριά, που διαγράφεται όλο και πιο έντονη, πενία. Ούτε επανάσταση θέλουμε να κάνουμε με αυτά που γράφουμε ούτε τίποτα. Το κλίμα αυτήν την ώρα πολιτικά και κοινωνικά είναι το κλίμα μιας απροσχημάτιστης κοροϊδίας. Αν οι ιθύνοντες της πολιτικής ηγεσίας σύσσωμα μιλάνε για την κρίση με τόση άνεση, είναι γιατί όσο σκληρή κι αν εξελιχθεί οικονομικά η κατάσταση για τη χώρα, οι ίδιοι γνωρίζουν ότι έχουν εξασφαλίσει τουλάχιστον δύο πράγματα. Αν συμβεί να αρρωστήσουν θα κινηθεί γη και ουρανός ώστε να γίνουν καλά και τα παιδιά τους δεν θα διακινδυνεύσουν ούτε τις σπουδές τους ούτε το μέλλον τους.

Το πρόβλημα είναι πως το ίδιο ακριβώς θα ήθελε για τον εαυτό του – για τον εαυτό του και όχι για τους άλλους – κι εκείνος που αγανακτεί με την πολιτική ηγεσία γιατην εν γένει συμπεριφορά της. Οταν ησυνείδηση ενός οξύτατου κοινωνικού προβλήματος υποκαθίσταται από το άγχος του προσωπικού προβλήματος, τότε το μέλλον είναι να σερνόμαστεκουτσά στραβά, με την ελπίδα ενός τριημέρου, του Πάσχα, των Χριστουγέννων ή τωνόποιων καλοκαιρινών διακοπών".

 Γράφει ο Νιάρχος στα σημερινά ΝΕΑ.

Βραβεία

Ο Θεσμός των βραβείων στη χώρα μας είναι κάτι σαν τις "κουμπάρες", γράφει ο Θ. Νιάρχος στα σημερινά ΝΕΑ. "... Είναι που είναι κάτι µεµπτό και δυσάρεστο, στη βαθύτερή του ουσία, ο θεσµός των βραβείων, το µόνο που θα τον «έσωζε» είναι η εντιµότητα των κριτών και η αδιαφορία ή η απαξίωση των βραβείων από πλευράς εκείνων που πρόκειται να βραβευθούν. ∆εν γίνεται να θεσπίζεις τη διάκριση ή να την απολαµβάνεις όταν σου απονέµεται και να µη νιώθεις τουλάχιστον άβολα, έτσι όπως το στοιχείο της διάκρισης έχει στοιχίσει τόσες καταστροφές στον κόσµο.

Τα βραβεία που θα έπρεπε να λογαριάζονται ένα αναγκαίο κακό έχουν εξελιχθεί σ’ έναν µαραθώνιο αναξιοπρέπειας, διαβολής και αλαζονείας. Επιστρατεύονται φίλοι, συγγενείς, πρόσωπα ισχυρά που αν συµβεί να «παρακούσεις» την προτροπή τους θα την πληρώσεις ακριβά, για να παρακαλέσουν, να υποχρεώσουν, να επιβάλουν στους κριτές να αποφασίσουν για τον έναν και κατά του άλλου, µε τρόπους που δεν θα πρέπει να διαφέρουν καθόλου, αν δεν ωχριούν κιόλας, σε σχέση µε τρόπους που βασιλεύουν σε υπουργεία και γραφειοκρατικής σκλήρυνσης επιτελεία.

Οσο κι αν δεν µπορεί να εννοήσει κανείς τι χαρά µπορεί να συνιστά για έναν «δηµιουργό» ένα βραβείο που το έχει «µαγειρέψει» ώστε να του απονεµηθεί, το πρόβληµα παραµένει άλλο: τι είδος ξετσιπωσιάς είναι αυτό ώστε να µην αυτοκαταργείται κάποιος που έχει την «ελευθερία» να ζητά ένα βραβείο, υποστηρίζοντας ο ίδιος ότι το έργο του είναι άριστο σε σχέση µε το έργο άλλων; Τι είδος ακόµη µεγαλύτερης ξετσιπωσιάς είναι αυτό, να σου απονέµεται τελικά ένα βραβείο που το έχεις προκαλέσει και να κορδώνεις ανάµεσα στους άλλους σαν να σου έχει έρθει ουρανοκατέβατο, σαν να µην το περίµενες. «Υπάρχει κάτι σάπιο στο βασίλειο της ∆ανιµαρκίας». Μα, θα ρωτήσει κανείς, ο κόσµος χάνεται, είναι ώρα να συζητιέται η «παρωνυχίδα» των βραβείων; Βεβαιότατα.

Οπως δεν υπάρχει πρόβληµα, ζήτηµα ή γεγονός που να µην έχει την πολιτική και την αισθητική του παράµετρο (για να χρησιµοποιήσουµε µια µοδάτη λέξη), ακόµη κι ο βοσκός (αν υπάρχει) που φυλάει τα πρόβατά του, δεν υπάρχει πρόβληµα, ζήτηµα ή γεγονός που να µην έχει την ηθική του διάσταση. Ενας αληθινός δηµιουργός, ακόµη και εκείνος που βραβεύεται, είναι συστατικά ταυτισµένος µε την έννοια της ανατροπής. Ανατροπή δεν συντελείται µε το να συµπλέεις µε κατεστηµένες µορφές διάκρισης όπως είναι τα βραβεία, καθώς αυτά συνέπλεσαν µε όλα τα κακουργήµατα ανά τους αιώνες ώστε να µην τα δικαιούται κανείς. Ακόµα και εκείνοι που δεν ευθύνονται για τα κακουργήµατα και χρεώνονται τα αριστουργήµατα.

Τα έχει όµως ωραιότατα πει όλα αυτά ο Αλµπέρ Καµί στον λόγο του, στη Σουηδική Ακαδηµία, όταν του απονεµήθηκε το 1957 το βραβείο Νοµπέλ (δύο χρόνια πριν είχε έρθει στην Ελλάδα και είχε επισκεφθεί τον Βόλο και πιο συγκεκριµένα τις σκηνές στο παραλιακό πάρκο του Γεωργίου, όπου γίνονταν, λόγω των καταστροφών που είχαν προκαλέσει οι πρόσφατοι σεισµοί, τα µαθήµατα του Γαλλικού Ινστιτούτου).

Αλλά για να µη µασάµε τα λόγια µας, θα ρωτήσει κανείς τον υποφαινόµενο: «Καλά δεν ντρέπεσαι, να είσαι στην Επιτροπή των Κρατικών Βραβείων και να καταφέρεσαι κατά των βραβείων;». Επειδή πιστεύουµε πως κάτι ακόµα µπορεί να διορθωθεί ή να σωθεί, αν δεν είχαµε συνοµολογήσει στη συγκεκριµένη επιτροπή τα βραβεία να απονέµονται σε πολύ καλά βιβλία, που οι δηµιουργοί τους δεν τα έχουν, άµεσα ή έµµεσα, προκαλέσει, ζητήσει και διεκδικήσει, νιώθει κανείς µια επιπλέον ανάγκη να είναι όσο γίνεται περισσότερο ειλικρινής. Αλλωστε υπάρχει το προηγούµενο της περσινής χρονιάς που ουδείς αµφισβήτησε, εκτός από ορισµένους προγραµµατικά κακοήθεις, την τήρηση της παραπάνω «αρχής».

Σημεία των καιρών

Με αφορμή τη νεαρή δικηγόρο που χρειάζεται "σιάτσου" για να "ξεπεράσει το ψυχολογικό στρες του πρόσφατου τοκετού της" ο Θ. Νιάρχος στα σημερινά ΝΕΑ σχολιάζει τη συμπεριφορά κάποιων συνανθρώπων μας που τα εντελώς φυσιολογικά -ίσως άλλων εποχών- που μας συνδέουν ως ανθρώπους με τη ζωή, αντιμετωπίζονται ως στοιχεία εμπλουτισμού των βιογραφικών μας σήμερα.

Το άρθρο έχει τίτλο "η κοινωνικοποίηση της δημιουργίας" και καταλήγει:

"Φαίνεται, και δεν αποκλείεται να είναι οπισθοδροµικό, να αναπολεί κανείς τις εποχές που οι γυναίκες γεννούσαν µόνες τους στα χωράφια, κάτω από ένα δέντρο. Οµως υπάρχουν γεγονότα, όπως αναµφισβήτητα ο τοκετός, που έχουν µια τόσο ενιαία ισχυρή επίδραση ώστε η απόσταση ανάµεσα στη λεπτεπίλεπτη και στη βλάχα να είναι σχεδόν ανύπαρκτη, αφού όσο υποφέρει η µια υποφέρει και η άλλη και όσο χαίρεται η µια χαίρεται και η άλλη. Απλούστατα όσο πρωτογενέστερη λογαριάζεται η έννοια της δηµιουργίας (αφορά και στους ανθρώπους) τόσο το δηµιούργηµα απορρέει φυσιολογικά, όσο η έννοια της δηµιουργίας κοινωνικοποιείται τόσο µεγαλύτερη αναστάτωση προκαλεί στους γεννήτορες ακόµη κι αν πρόκειται για ένα παιδί".

Υπομονή 100 χρόνια

Αφορμή στο άρθρο του Θ. Νιάρχου στα σημερινά ΝΕΑ η δήλωση διαπρεπούς αμερικανού οικονομολόγου: σε εκατό χρόνια θα σας ευγνωμονούν τα παιδιά σας γι’ αυτά που υφίστασθε σήμερα.

Μεταξύ άλλων σημειώνει: «Γνωρίζουµε όλοι µας πολύ καλά πόσο εύκολα ξεµπερδεύουµε όταν τοποθετούµε τα πράγµατα στο µέλλον. Ακόµα και στις προσωπικές σχέσεις, η επίκληση του µέλλοντος είναι πάντα η εύκολη λύση. Υπολογίζουµε όλοι, συνειδητά ή ασύνειδα, σε µια αιφνίδια ευεργετική αλλαγή, ενώ τα στοιχεία που τη συνιστούν θα µας έχουν απορροφήσει τόσο πολύ ώστε κανείς δεν θα νοιάζεται πια για το τι ειπώθηκε ή το τι δεν ειπώθηκε στο παρελθόν, διαψεύστηκε ή επιβεβαιώθηκε» […]

«Οσο και αν το µέλλον δεν είχε ποτέ άλλη µορφή παρά µόνο τη θαυµαστά διατυπωµένη από τον Ντίνο Χριστιανόπουλο στους στίχους: «Γιατί το τζάκισες το χέρι σου γέρο Μακρυγιάννη; / Για να χορεύουν σέικ τα κωλόπαιδα».

«Σε τελευταία ανάλυση (…) δεν αποκλείεται χονδροειδώς αντιµετωπιζόµενη [η σκέψη του οικονομολόγου] να είναι πολύ περισσότερο καθησυχαστική από ό,τι όταν την αναλύεις µε συναισθηµατικοηθικές παραµέτρους. Είναι σαν να µας λέει ότι κι αν ακόµη δεν έχει ξεπεραστεί η κρίση σε εκατό χρόνια, το βέβαιο είναι ότι θα εξακολουθείτε να ζείτε. Κάτι είναι κι αυτό» καταλήγει ο Νιάρχος.

Εικονική πραγματικότητα

Όταν δημοσιοποιείς τις απόψεις σου πρέπει να είσαι πολύ προσεκτικός. Όταν δημοσιοποιείς τις απόψεις σου επωνύμως θα πρέπει να είσαι πολύ προσεκτικότερος. Όταν εκπροσωπείς θεσμούς και δημοσιοποιείς τις απόψεις σου πρέπει να είσαι προσεκτικότατος.

«Όταν γράφεις στις εφηµερίδες πρέπει να είσαι πολύ φελλός για να µη σου έχει καλλιεργηθεί ένα ιδιότυπο αίσθηµα συστολής πως, ό,τι εξαιρετικό σου συµβαίνει, αντί να σε κάνει υπερφίαλο σε καθιστά ακόµη πιο υπόλογο απέναντι στους άλλους. Σ’ αυτούς τους άλλους, που συµβαίνει να µην έχουν τους τρόπους να επικοινωνήσουν µε πρόσωπα και γεγονότα εξαιρετικά και για τους οποίους τρόπους δεν αισθάνεται συχνά κανείς ιδιαίτερα περήφανο τον εαυτό του. Ωστόσο η δηµόσια έκθεση µιας συνάντησης που έγινε για να παραµείνει ιδιωτική υπόθεση, έχει νόηµα µόνον όταν το, ακόµη και περιληπτικό, περιεχόµενό της µπορεί να αποτελέσει ένα νήµα για να εγκατασταθεί µια σχέση ανάµεσα σε ανθρώπους που προορίζεται όχι µόνο να µη συναντηθούν ποτέ µεταξύ τους, αλλά να µη διανοηθούν καν ο ένας την ύπαρξη του άλλου» γράφει ο Νιάρχος στα σημερινά (23-7-10) ΝΕΑ.

Και γιατί όλα αυτά; Απλά γιατί αυτά που βλέπουμε κυρίως από την τηλεόραση όχι μόνο δεν είναι όλη η αλήθεια, αλλά τις περισσότερες φορές αποτελούν πέμπτης διαλογής υλικό. «Αν πιστεύαµε ως πραγµατικότητα µόνον ό,τι βλέπουµε στην τηλεόραση, σύνολη η ανθρωπότητα θα είχε τρελαθεί ή θα είχε βουλιάξει» γράφει ο Νιάρχος. Σε κάποιο βαθμό το αντιλαμβάνεται με το ένστικτό του και ο απλός τηλεθεατής: δεν μπορώ να τα βλέπω αυτά τα πράγματα. Είναι τόσο υπερβολικά και προς την ίδια πάντα κατεύθυνση που λέω δεν μπορεί να είναι έτσι ο κόσμος όλος.

Ο Νιάρχος καταλήγει παραθέτωντας το παράδειγμα του νοσηλευτή «που ζήτησε κι έγινε, επίσης, ιερέας και λειτουργεί και θεραπεύει σε µια µονάδα µε ασθενείς του ΑΙDS σ’ ένα νοσοκοµείο της χώρας µας, χωρίς να πληροφορηθεί κανείς άλλος την ύπαρξή του παρά µόνον οι ασθενείς, ισορροπεί ηθικά την κατάσταση -του πλανήτη πλέον- πολύ αποτελεσµατικότερα απ’ ό,τι το κατορθώνουν τα λογής φιλανθρωπικά γκαλά. Ή, για να είµαστε ακριβέστεροι, τα δεύτερα δεν την ισορροπούν, την καταβαραθρώνουν ανεπανόρθωτα». Διαφωνείτε;

Το σύστημα

«Τι είναι το «σύστηµα», ένα κοστούµι ή ένα φόρεµα που αν το αντικαταστήσει κάποιος (…) µε στενό τζιν, αθλητικά παπούτσια και σακίδιο στον ώµο, αυτόµατα το σύστηµα τον θεωρεί εξωµότη του και τον αποβάλλει; Τόσο πενιχρή ιδέα έχουµε για την έννοια «σύστηµα», που ενώ έχει φέρει στον κόσµο τα πάνω - κάτω, να το λογαριάζουµε ως µια εικόνα που αρκεί να αντικατασταθεί για να καταρρεύσει ένας µηχανισµός σύµφυτος µε τη διάκριση, την αδικία, την απανθρωπιά»;

Είναι μερικά από τα ερωτήματα που θέτει στο σημερινό άρθρο του στα ΝΕΑ (25-6-10) ο Θ. Νιάρχος με αφορμή τις δηλώσεις της υπουργού Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιµατικής Αλλαγής Τίνας Μπιρµπίλη στο ΒΗΜΑ (20-610) πως «δεν είναι µέσα στο σύστηµα».

«Οι λέξεις φταίνε. Αυτές / ενεθάρρυναν τα πράγµατα σιγά / σιγά να αρχίσουν να συµβαίνουν», λέει η Κ. Δημουλά.

Αν δεν είναι ο υπουργός «το σύστημα» τότε ποιος είναι;

Παρήγορο είναι πάντως το ότι «όπως έχουν εξελιχθεί τα πράγµατα, το µόνο όφελος είναι πως εξακολουθούν ακόµα οι λέξεις «σύστηµα» και «εξουσία» να δηµιουργούν τόσο έντονες τύψεις και ενοχές, ώστε άνθρωποι που η δραστηριότητά τους τις προϋποθέτει, να θέλουν δηµόσια να τις απεµπολούν» σημειώνει ο Νιάρχος.

Με έδειξαν, άρα υπάρχω

Στις μέρες μας με τα τόσα μέσα ενημέρωσης και την ανάγκη για κατανάλωση ειδήσεων η δημοσιότητα για κάποιους άλλοτε μπορεί να δικαιολογείται και άλλοτε να είναι κατασκευασμένη και επινοημένη.

Ο Νιάρχος στα σημερινά ΝΕΑ σημειώνει σχετικά: «Όταν η δηµοσιότητα µπορεί να περιλάβει, εξίσου, την Κική Δηµουλά, τον Στέλιο Ράµφο, την Αντζελα Γκερέκου ή την Τζούλια Αλεξανδράτου, µ’ όλες τις αβυσσαλέες τους διαφορές, το ίδιο αποδεκτοί µπορεί να γίνονται όλοι τους, αφού η δηµοσιότητα λειτουργεί ως ένα αυταπόδεικτο στοιχείο που τους νοµιµοποιεί. Χωρίς κανείς να προσβάλλεται, αν συµβεί να οµολογήσει πως τον αφήνει αδιάφορο ο Ράµφος ή τον απασχολεί (βεβαίως σαρκαστικά!) η Αλεξανδράτου».

Ναι ,αλλά, θα πει κάποιος ότι απευθύνονται σε άλλο κοινό ο καθένας τους. «Λάθος, το κοινό είναι ένα και όσο µάλιστα πιο πνευµατικό φαίνεται τόσο πιο ευάλωτο παραµένει, αφού η ιντελιγκέντσια διατηρεί ενοχές, όσον αφορά στη χυδαιότητα, σε βαθµό που την κάνει να φλερτάρει µαζί της, ενώ ο πολύς κόσµος τις ενοχές αυτές δεν θα τις διανοηθεί καν για τα προϊόντα της ιντελιγκέντσιας. Το δυστύχηµα είναι πως δεν έχουµε να κάνουµε µε την ευγένεια της ιντελιγκέντσιας από τη µια και τη χυδαιότητα των προσώπων που, προκειµένου να τα εγκολπωθεί η δηµοσιότητα, ξεβρακώνονται, κυριολεκτικά και µεταφορικά, από την άλλη. Το δυστύχηµα είναι ότι η δηµοσιότητα έφτασε πια σε τέτοιο βαθµό να µπορεί να επινοηθεί, ώστε όλοι όσοι θα έπρεπε να κρύβονται, τουλάχιστον ιδιωτικώς, να αισθάνονται ότι απλά έχουν καταξιωθεί κοινωνικά» καταλήγει ο Νιάρχος στα σημερινά ΝΕΑ.

Πρωτίστως πνευματική

Χθεσινό δημοσίευμα, το είδαμε σήμερα. Στις γεμάτες κατήφια μέρες που ζούμε μια ηλιαχτίδα αισιόδοξη αλλά και ρεαλιστική. Γράφει λοιπόν ο Θ. Νιάρχος στα ΝΕΑ της Παρασκευής 23 Απριλίου, την ημέρα δηλαδή της προσφυγής μας στο ΔΝΤ, μεταξύ άλλων:
(...)
"Το ηθικό μεγαλείο μιας εποχής υπήρξε πάντα δυσανάλογα αντίθετο με την οικονομική της δυσπραγία. Η ηθική δυσμορφία των ανθρώπων διογκώνεται σε εποχές ευμάρεια, που η προοπτική της μοιάζει μάλιστα ατέρμονη. Ο καθένας μας έχει ζήσει στη ζωή του ένα θαύμα, ή το ζει, έστω κι αν το κατάλαβε ή του πέρασε απαρατήρητο. Γιατί να το υποτιμούμε τόσο πολύ, ώστε οποιαδήποτε στέρηση πρόκειται να υποστούμε να μας τρομάζει ως μπαμπούλας; Πόσο χρεοκοπημένοι χρειάζεται να νοιώθουμε τον εαυτό μας, ώστε να αδυνατούμε να εννοήσουμε πως όσο δυσχαιρέρνουν τα πράγματα, τόσο διευρύνονται οι προϋποθέσεις να φανούμε πραγματικά γενναιόδωροι, ενώ η επάρκεια μας κάνει συχνά μίζερους και τσιγκούνηδες.
Κανείς οικονομικός εγκέφαλος, διεθνής ή εγχώριος, δεν θα μπορούσε να μας τρομοκρατήσει, αν γνώριζε πως υπάρχει μια πνευματική καλλιέργεια που δεν μας επιτρέπει να τον λογαριάζουμε ως τον αποκλειστικό μας σωτήρα. Η περιφρόνηση που θα εισέπραττε, ενώ ασκεί το "λειτούργημά" του, θα τον έκανε προσεκτικότερο. Όταν αναθέτεις τη σωτηρία σου σ' ένα μικρού ή ανύπαρκτου αναστήματος άτομο, που συμβαίνει να έχει αποκτήσει μεγάλο όνομα, θα σε βουλιάξει οπωσδήποτε".
Αυτά και καλό κουράγιο...