Ο συγγραφέας Ουμπέρτο Έκο, ο
δημιουργός του πασίγνωστου μυθιστορήματος «Το όνομα του ρόδου», απεβίωσε στην
Ιταλία σε ηλικία 84 ετών, μετέδωσαν ιταλικά μέσα ενημέρωσης, χθες 19 Φεβρουαρίου
2016.
Εκτός από συγγραφέας, ο Ουμπέρτο Έκο ήταν σημειωτιστής, φιλόσοφος και κριτικός
λογοτεχνίας.
Γεννήθηκε στην Αλεσσάντρια του Πιεμόντε το 1932.
Με πιέσεις του πατέρα του, ακολούθησε αρχικά σπουδές Νομικής στο Πανεπιστήμιο
του Τορίνο, αλλά τις εγκατέλειψε για να παρακολουθήσει μαθήματα στο τμήμα
Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας και Λογοτεχνίας, ενώ στη συνέχεια έκανε το διδακτορικό
του στη Φιλοσοφία. Στη διάρκεια των σπουδών του έπαψε να πιστεύει στο Θεό και
εγκατέλειψε την Καθολική εκκλησία.
Κατείχε την έδρα του καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και
ήταν ιδρυτής του Τμήματος Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου του Σαν Μαρίνο.
Στην επαγγελματική του ζωή αρχικά ακολούθησε τη δημοσιογραφία και ανέλαβε τη
θέση του διευθυντή Πολιτιστικού Προγράμματος στην Κρατική Ιταλική Τηλεόραση
(RAI). Έμεινε στη RAI μέχρι το 1959 και όταν έχασε τη δουλειά του άρχισε να
ασχολείται περισσότερο με τη συγγραφή και τις διαλέξεις.
Έργα του είναι μεταξύ άλλων: Το όνομα του Ρόδου (1980), Το Εκκρεμές του Φουκώ
(1988), Το νησί της προηγούμενης μέρας (1994), Μπαουντολίνο (2001), Η μυστηριώδης
φλόγα της βασίλισσας Λοάνα (2006), Το κοιμητήριο της Πράγας (2010), Το φύλλο
μηδέν (2015).
Το πρώτο του μυθιστόρημα «Το όνομα του Ρόδου» πώλησε 9.000.000 αντίτυπα και τον
έκανε γνωστό ανά τον κόσμο.
Ο Έκο γνώριζε πέντε γλώσσες, μεταξύ των οποίων αρχαία ελληνικά και λατινικά. Απέσπασε
πολλές τιμητικές διακρίσεις.
Ζούσε σε ένα δαιδαλώδες διαμέρισμα στο Μιλάνο, όπου είχε μια βιβλιοθήκη 30.000
τόμων, και στο εξοχικό του στο Ρίμινι, ένα μεγάλο ιστορικό κτήμα στο οποίο
παλιά στεγαζόταν σχολείο Ιησουιτών.
Φέτος γιορτάζονται με ιδιαίτερη λαμπρότητα στη γενέτειρά του πόλη, τη Γενεύη, τα 300 χρόνια από τη γέννηση ενός εκ των σημαντικότερων διανοητών του Διαφωτισμού, του Ζαν Ζακ Ρουσό. Οι φιλοσοφικές, πολιτικές και ηθικές του απόψεις σε συνδυασμό με τις αντιλήψεις ενός άλλου μεγάλου της εποχής, του Βολταίρου, ήταν το προανάκρουσμα για ένα από τα μεγαλύτερα κοινωνικά γεγονότα όλων των εποχών, τη Γαλλική Επανάσταση.
Στο «Κοινωνικό Συμβόλαιο», από τα σημαντικότερα πονήματα των πολιτικών επιστημών, ο μεγάλος Ελβετός παιδαγωγός και φιλόσοφος απαντά με εκπληκτικό και αφοπλιστικά απλό τρόπο στη ρητορική περί του καλύτερου πολιτεύματος και για τους στόχους της πολιτικής κοινότητας: είναι εκείνος της διατήρησης και της ευημερίας των μελών της με ασφαλέστερο σημάδι την πληθυσμιακή τους αύξηση. Και τονίζει πιο κάτω τις διαχρονικές αλήθειες, πως η συμμετοχή του πολίτη στα κοινά συνδέει την πράξη με τη θεωρία, επιτρέποντάς του να κρίνει σύμφωνα με το γενικό συμφέρον. Ετσι οι πολίτες μπορούν να ξεχωρίζουν το δημόσιο αγαθό από το επιμέρους συμφέρον, με τη συναίνεση ν’ αποτελεί τη βασική συμπεριφορά μέσα από σχέσεις ελευθερίας, ισότητας, ανεκτικότητας και αλληλοσεβασμού.
Το πόσο επίκαιρες φαντάζουν σήμερα οι παραπάνω απόψεις, τόσο σε εθνικό όσο και ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι πρόδηλο. Δυστυχώς, γιατί βρίσκονται στον αντίποδα αυτού που συμβαίνει στο πολιτικοκοινωνικό και οικονομικό πεδίο στη χώρα μας και την Ευρώπη, η οποία ασθμαίνοντας και παλινδρομώντας αναζητεί την ολοκλήρωσή της. Το λίαν δυσάρεστο είναι ότι την αναζητεί στα πέτρινα χρόνια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης μέσα από σφικτά έως ασφυκτικά οικονομικά προγράμματα λιτότητας, κεντρικά σχεδιασμένα στο διευθυντήριο της βελγικής πρωτεύουσας από τεχνοκράτες, μη εκτεθειμένους -στην πλειονότητά τους- στη λαϊκή κρίση. Τις βάναυσες επιπτώσεις των πολιτικών αυτών τις υφίσταται την τελευταία διετία η χώρα μας. Θα τις υποστεί όμως με βεβαιότητα και όλος ο πραγματικά φλεγόμενος ευρωπαϊκός Νότος.
Πρόκειται για πολιτικές εκπορευόμενες, στις περισσότερες περιπτώσεις, από τις εμφανέστατες ηγεμονικές γερμανικές επιδιώξεις. Για τον λόγο αυτό η καγκελάριος Αγκελα Μέρκελ παραμένει ανυποχώρητη στο θέμα των ευρωομολόγων και σ’ αυτό του ταμείου αποπληρωμής του παράνομου χρέους, δηλ. εκείνου που ξεπερνά το κατά Μάαστριχτ «νόμιμο» 60%.
Ακόμη περισσότερο, δεν υποχωρεί στο θέμα της τροποποίησης των μηχανισμών στήριξης, έτσι ώστε να μη χρηματοδοτούν αποκλειστικά οι χώρες-μέλη, αρνούμενη την «κοινοτικοποίηση» των κρατικών χρεών, εάν προηγουμένως δεν υπαχθεί στον κεντρικό κοινοτικό έλεγχο και η δημοσιονομία.
Οι απόψεις αυτές για την εκχώρηση δημοσιονομικής -στην πραγματικότητα εθνικής- κυριαρχίας, ώστε ν’ αρχίσει ουσιαστικά η χρηματοδότηση από την ισχυρότερη οικονομική δύναμη της Ευρωζώνης, υπογραμμίσθηκαν με ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στην πρόσφατη συνέντευξη του υπουργού Οικονομικών της Γερμανίας Β. Σόιμπλε, στο περιοδικό Der Spiegel. Ομως πώς μπορεί κανείς να οραματίζεται την πολυπόθητη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με τέτοιες πολιτικές; Πολιτικές, οι οποίες ήδη εξαθλιώνουν μεγάλα κοινωνικά στρώματα και ομάδες, με άλλα λόγια αντιμάχονται και αντιπαρατίθενται στο «κοινό αγαθό και συμφέρον», που είναι το αντικείμενο της «γενικής βούλησης» κατά Ρουσό, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο εκφράζονται τα καθολικά συμφέροντα μιας κοινωνίας μέσα από τον ρόλο του κυρίαρχου λαού.
Ζούμε σε μια δύσκολη εποχή, στην οποία κατ’ εξοχήν έχει απαξιωθεί η έννοια της πολιτικής. Ετσι και η άποψη του Ζαν Ζακ Ρουσό, πως ένα κράτος καταρρέει όταν οι πολίτες του θεωρήσουν ότι δεν τους αφορούν ή δεν τους ενδιαφέρουν οι δημόσιες υποθέσεις μη συμμετέχοντας στα κοινά, φαντάζουν περισσότερο από ποτέ άλλοτε επίκαιρες για τους Ευρωπαίους πολίτες. Εν τέλει, θα «πρέπει να εξαναγκασθούν να είναι ελεύθεροι».
"Οι πόλεις χάνονται, όταν δεν μπορούν να ξεχωρίσουν τους φαύλους από τους έντιμους"
Αντισθένης ο Κυνικός
Ο Αντισθένης, ήταν Έλληνας φιλόσοφος, ιδρυτής της σχολής των Κυνικών Φιλοσόφων. Γεννήθηκε στην Αθήνα, το 444 π.Χ. Υπήρξε αρχικά μαθητής του Γοργία και στη συνέχεια του Σωκράτη.
Είναι οι αρχέγονοι φόβοι που μας κάνουν ευάλωτους σε κάθε είδους καταστροφολογία; Χθες ήταν η αμορφωσιά, σήμερα είναι άραγε η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας; Αύριο τι μπορεί να είναι;
Για τους φόβους στην εποχή μας υποστηρίζεται ότι οφείλονται στην σχέση μας με το χρόνο. «Ζούμε σε έναν κόσμο που αλλάζει µε εκπληκτική ταχύτητα: πριν από είκοσι χρόνια κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει την επανάσταση των κινητών τηλεφώνων και του Internet. Από τη µια είμαστε υπεύθυνοι γι’ αυτές τις αλλαγές και από την άλλη δεν γνωρίζουμε πού µας οδηγούν, γεγονός που προσδίδει αγχώδη χαρακτήρα στη σχέση µας µε τον χρόνο» επισημαίνεται σε σχετικό άρθρο του Μ. Μητσού στα ΝΕΑ (21-1-11, "το τέλος του κόσμου").
Στο άρθρο περιλαμβάνονται αποσπάσματα από συνέντευξη του συγγραφέα Ιαν Μακγιούαν στην Ιταλική Ρεπούμπλικα : «Οταν δεν σκεφτόµαστε τον πυρηνικό πόλεµο, όπως γινόταν τη δεκαετία του ‘80, µας τροµοκρατούν οι επιδηµίες, οι µετεωρίτες, η ανεξέλεγκτη δηµογραφική ανάπτυξη και η εξάντληση των φυσικών πόρων. Μας καταδιώκει η ίδια ακριβώς αίσθηση του τέλους που βασάνιζε και τον Μεσαίωνα».
Την εποχή του Μεσαίωνα, επισημαίνεται, τον φόβο του τέλους τον τροφοδοτούσαν τα θρησκευτικά κείµενα, σήµερα τον τροφοδοτεί η τεχνολογία, υποστηρίζεται. «Παραµένει όµως ίδια η σύνδεση που κάνουµε σε συναισθηµατικό επίπεδο ανάµεσα στον δικό µας θάνατο και στον θάνατο του κόσµου».
Σαφώς και σήμερα, λόγω της επιστήμης, η κατανόηση που έχουμε για τον κόσμο δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνη του Μεσαίωνα. Όμως αυτό λειτουργεί πολύ ενισχυτικά, όπως υποστηρίζεται στο άρθρο, υπέρ των φανατικών της Αποκάλυψης στο εσωτερικό των θρησκευτικών κοινοτήτων της Αµερικής. Και ακόµη εντυπωσιακότερες, οι οµοιότητες αυτού του φαινοµένου µε τα χιλιαστικά κινήµατα που έδρασαν στηνΕυρώπη από τον 11ο έως τον 16ο αι.
Σηµαντικό ρόλο στην αναβίωση του χιλιασµού έπαιξαν τόσο ο σοβιετικός κοµµουνισµός, που κήρυσσε ότι οι εργάτες θα πάνε στον Παράδεισο, όσο και ο ναζισµός, που οι φαντασιώσεις του για τους εβραίους εχθρούς είχαν πολλά κοινά σηµεία µε την αντισηµιτική δαιµονολογία του Μεσαίωνα. Και το γλυκό έρχεται σήµερα να δέσει µε τον χριστιανικό και τον ισλαµικό φονταµενταλισµό».
Τους φόβους αυτούς φυσικά γνωρίζουν πολύ καλά οι επιτήδειοι, με αρχηγούς το ιερατείο και την εκάστοτε πολιτική εξουσία και δεν τους αφήνουν ανεκμετάλλευτους.
Στάχτες και διαμάντια. Σαβούρα-πάμπολλη- και άρθρα εξαιρετικά μπορεί να βρει κανείς στο διαδύκτιο. Στο μπλογκ "Γεροντάκος" βρήκαμε το παρακάτω απόσπασμα του Μάρκου Αυρήλιου, σε μετάφραση "Γεροντάκου", με τίτλο "Οι άνθρωποι κάνουν σαν σκυλάκια":
32. "Γιατί οι αγροίκες και αστοιχείωτες ψυχές αναστατώνουν
τον καλλιεργημένο και μορφωμένο άνθρωπο; Ποια όμως ψυχή
είναι καλλιεργημένη και έχει βαθιές γνώσεις; Μα αυτή που
γνωρίζει την αρχή και τον τελικό σκοπό των πραγμάτων και
το λόγο το σύμπαντος, που διαπερνά όλη την ουσία των πραγμάτων και , μέσω όλου του χρόνου κατά ορισμένες περιόδους, διέπει το παν.
33. Στάχτη θα είσαι σε λίγο ή σκελετός, είτε με όνομα είτε χωρίς΄
το όνομα όμως δεν είναι τίποτε άλλο παρά απλός ήχος και αντήχηση.
Όσα θεωρούνται πολύτιμα στη ζωή που ζούμε, στην πραγματικότητα είναι άδεια μέσα τους , σάπια και μηδαμινά , ενώ οι άνθρωποι κάνουν σαν σκυλάκια που αλληλοδαγκώνονται και σαν παιδιά που τσακώνονται,πρώτα γελώντας κι αμέσως μετά βάζοντας τα κλάματα. Η δε πίστη κι η ντροπή , η δικαιοσύνη κι η αλήθεια "το 'σκασαν για τον Όλυμπο από τη γη με τους πλατείς δρόμους" (*).
-Είπα μερικές λέξεις στη γυναίκα µου και αυτή µου απάντησε µε μερικές παραγράφους. -Ο γάμος φίλε μου ή θα σε κάνει ευτυχισμένο ή θα σε κάνει φιλόσοφο. Έχει το δικό του μάνατζμεντ… Για να ξέρεις, δυο είναι τα μυστικά του: 1. Όταν έχεις άδικο, παραδέξου το και 2. Όταν έχεις δίκιο σώπαινε. Και για να βάλεις στη σωστή θέση τα πράγματα, να ξέρεις τι έχεις ψωνίσει, θυμήσου ότι η καλή γυναίκα συγχωρεί τον άντρα της όταν αυτή έχει άδικο.
Όπως είναι γνωστό πολλά είναι τα έργα του μέγιστου τραγωδού Ευριπίδη, του από σκηνής φιλόσοσφου, που χάθηκαν ή διασώθηκαν αποσπάσματα.
Πέρυσι (2009) το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ ΑΓΡΙΝΙΟΥ παρουσίασε το "Ευριπίδου ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ" ή απλά μαθήματα μιας άγνωστης μυθολογίας, μια συρραφή αποσπασμάτων από χαμένα έργα του ποιητή σε δραματουργική επεξεργασία της Αγαθής Δημητρούκα.
Σύμφωνα με τα επεξηγηματικά σχόλια του ΔΗΠΕΘΕΑ επρόκειτο για μια παράσταση βασισμένη στα αποσπάσματα (εκτεταμένα ή μη) από τις χαμένες τραγωδίες του Ευριπίδη.
«Ως γνωστόν σώζονται ακέραια 19 δράματα του μεγάλου τραγικού. Υπάρχουν όμως και αρκετά σπαράγματα (αποσπάσματα) από πολλές τραγωδίες του που δεν διασώθηκαν ολόκληρες.
Αποφθέγματα, διδάγματα, μέρη διαλόγων, μονολόγων, χορικά υλικό πλουσιότατο, άκρως ενδιαφέρον, ακριβώς γιατί προσφέρει ερεθίσματα, νύξεις,, εξαιρετικά γοητευτικές στον μυστηριώδη και όχι ξεκάθαρο ειρμό τους.
Σώζονται εκτεταμένα μέρη από τα έργα: Υψιπύλη, Κρήτες, Ανδρομέδα, Φαέθων. Υπάρχουν όμως και ενδιαφέροντα μέρη από πολλές άλλες τραγωδίες όπως: Τήλεφος, Οιδίπους (με παραλλαγή του γνωστού μύθου), Βελλεροφόντης, Μελανίππη, Σθενέβοια, Αυτόλυκος, Ερεχθεύς, Ιππόλυτος καλυπτόμενος κ.α.»
Σύμφωνα πάντα με το δημοσίευμα ήταν η πρώτη φορά που επιχειρούνταν μια τέτοια σύνθεση.
Σε σημερινή ανάρτηση στο blog«Γεροντάκος» αλιεύσαμε το παρακάτω απόσπασμα από τον «Αυτόλυκο»:
«Στην Ελλάδα υπάρχουν μύρια δεινά, τίποτε όμως δεν είναι
χειρότερο από τη φάρα των αθλητών. Αυτοί ούτε ξέρουν
ούτε όμως και θα μπορούσαν να μάθουν να ζουν σωστά.
Στεφάνια πρέπει να δίνουμε στους σοφούς και άξιους
ανθρώπους , σ΄ όποιον ηγέτη είναι σώφρων και δίκαιος,
σ΄ αυτόν που με το λόγο αποτρέπει τις διαμάχες και τις
εξεγέρσεις. Αυτά είναι που αξίζουν για μια πόλη και για
την Ελλάδα».
Σήμερα του άπιστου Θωμά... όχι λέει, σωστά, ο Νίκος Δήμου. Ο Θωμάς δύσπιστος ήταν όχι άπιστος. Παραπέμπει δε σε μια ανέκδοτη διάλεξή του με θέμα "Δυσπιστίας Εγκώμιον". Από το κείμενο αυτό αντιγράφουμε το τέλος. Ένα ποιηματάκι που μετέφρασε ο ίδιος του Γερμανού Fried με τίτλο "Αμφιβολία και φόβος"
Από μικρό κι από τρελό μαθαίνεις την αλήθεια. Γιατί; Γιατί δεν έχουν εξασκηθεί στην διαστρέβλωσή της ή δεν μπορούν να την αποκρύψουν. Το ψέμα θέλει τέχνη και εκπαίδευση. Είναι ικανότητα που αποκτάται με μόχθο και πολλή προσπάθεια. Αν μπορεί κανείς να πετύχει κάτι. Είναι όμως αναγκαία και ικανή συνθήκη να πάει κανείς ψηλά. Να σου κάνει τη ζωή πιο καλή. Αν το αντέχεις. Γιαυτό έχει να κάνει και με την κουλτούρα και την προσωπικότητα του καθενός μας. Θεωρούμε στο σημείο αυτό ότι δεν θα πρέπει να γίνουμε βαρετοί αναφερόμενοι στα αυτονόητα: Ποια είναι τα δημοφιλέστερα επαγγέλματα; Έχει βέβαια και την δική του αισθητική το ψέμα. Πόσο χαμηλά στα μάτια μας πέφτει αυτός που επιχειρεί να πει ψέματα και δεν τα καταφέρνει... Και αντίθετα πόσο θέλουμε να το ακούμε από τον μάστορα! Αυτόν που ξέρουμε ότι μας χαϊδεύει τ' αυτιά... Στο Τρελό Κουνέλι αναρτήθηκε ένα post με θέμα «ποιο είναι το ψέμα που λέμε πιο συχνά;». Η έρευνα στη Βρετανία έδωσε την πρώτη θέση στη φράση: «συγγνώμη, δεν έχω σήμα», για εκείνους που θέλουν να αποφύγουν κάποιο ανεπιθύμητο τηλεφώνημα. Δεύτερο στην κατάταξη ψέμα είναι το «δεν έχω μετρητά επάνω μου» και ακολουθεί το «δεν έχω τίποτα- είμαι καλά», που λέγεται κυρίως από γυναίκες. Στις θέσεις από 4-10 συναντάμε τα εξής ψέματα: - Είσαι υπέροχος/η - Χαίρομαι που σε βλέπω - Θα σου δώσω δαχτυλίδι - Είμαστε μόνο φίλοι - Πρέπει να συναντηθούμε σύντομα - Είμαι ήδη καθ΄ οδόν - Όχι, ο πισινός σου δε φαίνεται μεγάλος Μερικές καλές προσθήκες στην ανάρτηση: -Ήταν υπέροχο... -Δουλεύω και είμαι φτωχός... -Δεν έχω δουλειά... -Εγώ δεν κεράτωσα τον άντρα μου. -Το παιδί είναι δικό σου.. -Έχω τη καλύτερη πεθερά. -Έχω κουλτούρα -Θα κάνω επανάσταση -Λεφτά δεν υπάρχουν [από πολιτικούς σ’ αυτούς που δεν θέλουν να δώσουν] -Όλα τα κόμματα τα ’χω φτυσμένα. -Αγαπώ όλο τον κόσμο. -Είμαι φιλόζωος -Δεν φταίω εγώ. Ο ψεύτης και ο κλέφτης, λέει η λαική μας θυμοσοφία, τον πρώτο χρόνο χαίρονται. Λυπούμεθα. Ουδέν ψευδέστερον τούτου. Και η θυμοσοφία κάνει ...λάθη. Δεν μπορείς να πεις ψέματα; Μην περιμένεις πολλά πράγματα από τη ζωή σου. Έχεις φιλοδοξίες; Θέλεις να πας ψηλά; Προσπάθησε να γίνεις καλύτερος στο ψέμα… Όμως, ας μην καλλιεργούμε φρούδες ελπίδες: το ψέμα θέλει και ταλέντο.
Παρά το ότι πιστεύουμε πως η αναφορά στο άλλο μισό του Ουρανού μια φορά το χρόνο είναι έκφραση ενοχής, η παράλειψη θα έδειχνε αχαριστία. Αγαπητές κυρίες σας παρακαλούμε να δεχθείτε τις ευχαριστίες μας για τα όσα όμορφα μας προσφέρετε ως μητέρες, σύντροφοι, αδελφές, γιαγιάδες, θυγατέρες και συνεργάτες. Κάθε μέρα θα πρέπει να είναι 8 Μαρτίου.
Ο Ν. Καζαντζάκης είδε το φως του ηλίου στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη τον Φλεβάρη του 1883. Χρόνια σκλαβιάς, υποταγής, ατιμώσεων, σκληρότητας, με το όραμα της ελευθερίας ζωντανό, καθημερινή ανάγκη και στόχος ιερός.
Μεγάλωσε σε οικογενειακό περιβάλλον αυστηρά θρησκευτικό, πατριωτικό και γαλουχήθηκε απ’ αυτό στον ιδεαλισμό, την αναζήτηση της αλήθειας, με το όραμα της απελευθέρωσης «του θεριού που κείτουνταν στη θάλασσα», του γενέθλιου τόπου του που ύμνησε όσο τίποτα άλλο στη ζωή του.
Στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις μεταπτυχιακές σπουδές του, γνώρισε τον Τζαίημς, τον Μπερξόν και τον Νίτσε. Από τον πρώτο έμαθε να απορρίπτει την ύπαρξη του δεδομένου και του τελεσίδικου στην καθημερινή του ζωή, από τον δεύτερο εμπνεύστηκε το όραμα του αγωνιζόμενου για την προσωπική του τελειότητα ανθρώπου. Ο Μπερξόν υπήρξε, ίσως, ο πιο σημαντικός του δάσκαλος. Στον μεγάλο γερμανό στοχαστή είναι αφιερωμένη η διδακτορική του διατριβή: «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας».
Όπως θα περίμενε κανείς ο Νίτσε επέδρασε πάρα πολύ στον Καζαντζάκη με την κοσμοθεωρία του. Ο ίδιος έγραψε για τις επιδράσεις που δέχθηκε: «Ο Νίτσε με δίδαξε (...) πως δεν πρέπει ποτέ να ’χεις μια αντίληψη για τη ζωή που να σου επιτρέπει ελπίδες και ανταμοιβές. Είσαι ελεύθερος άνθρωπος, όχι μισθοφόρος (...). Να παλεύεις χωρίς να καταδέχεσαι να ζητάς ανταμοιβή, [αυτή] είναι η αληθινή ελευθερία».
Τι αποδέχεται, τι αμφισβητεί, τι απορρίπτει ο Καζαντζάκης από τη νιτσεϊκή φιλοσοφία; Ποια τα σημεία σύγκλισης και πού είναι εμφανής η αποστασιοποίηση; Τι είδους υπαρξιακά ερωτήματα αναδύονται από το έργο των δυο μεγάλων στοχαστών και πόσο επίκαιρα είναι σήμερα; Πώς μπορούμε να σταθούμε κριτικά στις σκέψεις τους;
Στην έκτη διάλεξη της σειράς «Πατριδογνωσία», τις οποίες διοργανώνει η Ιστορική Λαογραφική Εταιρεία Νομού Λασιθίου η φιλόλογος Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα θα αναπτύξει το θέμα «Φρειδερίκος Νίτσε - Νίκος Καζαντζάκης: Η συνάντηση δυο γιγάντων», επιδιώκοντας μια προσέγγιση στη σκέψη των δυο αυτών μεγάλων στοχαστών.
Η Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Ψυχολογία στο Πάντειο. Διδάσκει στην Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση του Νομού Λασιθίου, είναι έγγαμη, και μένει μόνιμα στον Άγιο Νικόλαο.
«Αν δεν τολμάμε , δεν είναι επειδή τα πράγματα είναι δύσκολα. Τα πράγματα είναι δύσκολα επειδή δεν τολμάμε» μας ξαναθύμισε τη γνωστή φράση του Σενέκα ο Ρ. Βρανάς στα σημερινά ΝΕΑ (6-3-10).
Όποτε ρωτάμε τους φίλους Ιταλούς τι έχουν πάθει και ψηφίζουν ξανά και ξανά τον Μπερλουσκόνι, μια από τις πιο συνηθισμένες απαντήσεις τους είναι η εξής: «Ξέρετε καμιά εναλλακτική λύση;». Γράφει ο Μ. Μητσός στο άρθρο του στα ΝΕΑ με τίτλο "πλήρης ανικανότητα". Η ανυπαρξία εναλλακτικών λύσεων δημιουργεί αδιέξοδες καταστάσεις. Καταστάσεις μονόδρομους. Τι γίνεται όταν η νύχτα εναλλάσσεται με νύχτα; Συνηθίζουμε να λέμε ότι οι κοινωνίες δεν αυτοκτονούν. Μέχρις όμως να φανεί στον ορίζοντα αυτό που μπορεί να οδηγήσει σε νέους δρόμους, σε άρση του αδιεξόδου, η γενική κατάσταση θα είναι μίζερη. Είμαστε αισιόδοξοι λένε οι συνήθεις επαγγελματίες της δήθεν αισιοδοξίας. Το λένε κατ' επάγγελμα. Οι άλλοι ξέρουν, γι' αυτό και ελπίζουν σε κάποιο θαύμα. Και το χειρότερο: γνωρίζουν ότι τα θαύματα δεν είναι καθόλου συνηθισμένα φαινόμενα.
-Όλοι μιλάνε για τον χαμένο χρόνο. -Όλοι μιλάνε για το ότι δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο. -Όλοι λένε ότι έφτασε η ώρα. -Άλλοι ότι δεν ήταν η ώρα κλπ Μένει όμως να δούμε πως θα ανακτήσουμε το χαμένο μας χρόνο. Οι καιροί δεν περιμένουν. Όμως και τα καλά κρασιά θέλουνε το χρόνο τους για να ωριμάσουν Όμως ο χρόνος πέρα από το διάστημα μεταξύ δυο συμβάντων (χάσαμε το τρένο) έχει και υποκειμενική σημασία (ο χρόνος στη σχετικότητα: αλλιώς "μετρά" κοιτώντας στα μάτια της αγαπημένη και αλλιώς όταν ακουμπάς άθελά σου το αναμμένο μάτι της κουζίνας. Αλλιώς το συνειδητοποιείς ως νέος και αλλιώς ως γέρος).
Σε άρθρο του με τίτλο «η απελπισία», στο σημερινό ΒΗΜΑ, ο Πρετεντέρης αναφέρεται στη φράση νεαρού μαθητή «δεν έχουμε εμπιστοσύνη σε κανέναν!» που είπε αυτός σε μια συνάντηση μαθητών με την ΥΠΕΠΘ κα Διαμαντοπούλου.
Και τι θα έλεγε κανείς που ζει και συναναστρέφεται νέους ανθρώπους; Που είναι η είδηση; Σιγά το νέο... Αυτό βασικά σχολιάζει και ο Πρετεντέρης στο άρθρο του.
Για το ό,τι δεν νοιώθουν οι νέοι εμπιστοσύνη σε κανέναν το μόνο βέβαιο είναι ότι δεν φταίνε αυτοί. Αν δεν εμπιστεύονται κανέναν είναι επειδή εμείς οι μεγαλύτεροι τους βουτήξαμε από νωρίς σε έναν κόσμο καχυποψίας. «Σε μια κοινωνίακακομοιριασμένων και κακορίζικωνενηλίκων όπου όλα είναι ύποπτα, αναξιοκρατικά και ανήθικα».Ποιον να εμπιστευτούν, λοιπόν; Τι παραστάσεις προσλαμβάνουν από τους ενηλίκους; «Την παράσταση μιας γενικής μαυρίλαςχωρίς καμία αχτίδα». Και ποιουςνα εμπιστευτούν; «Οι πολιτικοί θεωρούνανήθικους τους πολιτικούς, οι επιχειρηματίες αποκαλούν κλέφτεςτους επιχειρηματίες, οι δημοσιογράφοισυκοφαντούν τους δημοσιογράφους και όλοι μαζί βρίζουνόλους τους υπόλοιπους», γράφει στο άρθρο του.
«Τι να εκτιμήσει άραγε ο πιτσιρικάςόταν το συνολικό αφήγημα και η γενική παραδοχή της ελληνικής κοινωνίας είναι ότι αποτελεί μια κοινωνία διαφθοράς και διαπλοκής;Όταν η επιτυχία αποτελεί τεκμήριουποψίας, αν όχι πειστήριο αδικήματος; Όταν από την κούνια τού μαθαίνουν πως όλα τα πράγματακινούνται από ένα ακατονόμαστοκαι απροσδιόριστο παρασκήνιο,το οποίο περνάει την ώρα του εξοντώνοντας τους ικανούς και προωθώντας τους σκερβελέδες; Και όταν υποψιάζεται εξ ορισμού ότι το ματς της Κυριακής είναι στημένο;
Αυτά ακούει γύρω του, αυτά επαναλαμβάνει ο νεαρός. Πώς θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά;Έχω ξαναγράψει ότι είμαστε ίσως η μοναδική χώρα στον κόσμο όπου όταν ο γείτονας αγοράσει καινούργιο αυτοκίνητο δεν λέμε «ωραίο το αυτοκίνητο του γείτονα!»αλλά αναρωτιόμαστε πού βρήκετα λεφτά. Είμαστε ο μοναδικός λαός που κρίνει τους άλλους με το δικό του μέτρο και ισοπεδώνει προς τα κάτω αυτό που δεν μπορεί να αναδείξει προς τα πάνω.
Μας αρέσει, δεν μας αρέσει, αυτήείναι η σημερινή Ελλάδα. Μια χώρα φορτωμένη πικρίες, μια χώραμοχθηρή και κακοπροαίρετη. Ακόμη και το περίφημο Διαδίκτυο από χώρος ελεύθερης έκφρασης έχει μετατραπεί στην Ελλάδα σε υπόνομο ανώνυμης διαβολής.
Τι παιδί, λοιπόν, να μεγαλώσει σε αυτή τη χώρα; Δεν έχει εμπιστοσύνησε κανέναν; Και πάλι λίγαλέει» γράφει.
Ο Πρετεντέρης κλείνει το άρθρο το με κάποια δόση υπερβολής, θεωρώντας ότι ο πιτσιρικάς ευτυχώς που λέει και δεν κάνει κάτι εκδικούμενος αυτή την κοινωνία.
Αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι ότι παρά τις όποιες δόσεις υπερβολής, άδικα είναι εν πολλοίς αυτά που ακούμε και που βλέπουμε γύρω μας; Είναι στο μυαλό μας μόνο;
Για τους σημερινούς νέους δυστυχώς, όπως και με μας παλιότερα, τα πράγματα θα εξελιχτούν αλλιώς. Όλοι αυτοί οι απελπισμένοι πιτσιρικάδες σιγά σιγά, αλλά σταθερά, θα παίρνουν την εικόνα της κοινωνίας τους και κάποια ώρα θα υπηρετήσουν και αυτοί το ίδιο σύστημα που ως νέοι έβριζαν. Μερικοί ίσως ξεφύγουν. Η ιστορία διδάσκει ότι λίγοι θα είναι αυτοί που θα ξεφύγουν από τις μυλόπετρες. Τις γραμμές των οριζόντων λίγοι θα τις σκίσουν. Αν πρέπει κάτι να πούμε, ας πούμε: Παλέψτε παίδες όσο αντέχετε για να ξεφύγετε. Τίποτα δεν παραχωρείται. Τίποτα δεν χαρίζεται. Μακάρι να ξεφύγετε όλοι. Ας μη γίνουμε είδωλα της κοινωνίας που μας οδηγεί στην απελπισία.
Μια βιβλιοθήκη είναι σαν μια αγορά, εκεί μπορεί κανείς να βρει ότι ψάχνει. Και το διαδίκτυο, όραμα του δικού μας Μιχάλη Δερτούζου, σ’ αυτή τη βάση είναι σχεδιασμένο. Ο Δερτούζος, όπως γράφει στο βιβλίο του «Τι μέλλει γενέσθαι», το Γιουσουρούμ, την αγορά στο Μοναστηράκι, είχε στο μυαλό του, όταν πρότεινε στο ΜΙΤ τη λειτουργία του διαδικτύου με τη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα. Τι μπορεί να βρει κανείς στην βιβλιοθήκη ή το διαδίκτυο για τον Επίκουρο; Πολλά και ενδιαφέροντα. Στο άρθρο μας θα επιδιώξουμε μια σύνοψη βασικών σημείων.
Έχετε ποτέ αναρωτηθεί για το ποια μπορεί να είναι η διαφορά στη συμπεριφορά μεταξύ ενός κορυφαίου στρατηλάτη π.χ. του Μεγάλου Αλεξάνδρου από εκείνη ενός κορυφαίου φιλοσόφου, π.χ. του Επίκουρου;
Στο βιβλίο του «Τα αστέρια της Βερενίκης» ο Ντ. Γκετζ αφηγείται την εξής ιστορία: Ο Κολώτης από τη Λάμψακο υπήρξε μαθητής του Επίκουρου. Σε κάποιο σύγγραμμά του αναφέρει πως μια μέρα που ο Επίκουρος είχε ξεπεράσει και τον ίδιο του τον εαυτό, ο Κολώτης ενθουσιάστηκε τόσο πολύ, που γονάτισε μπροστά του. Μια στάση που ήταν αντίθετη με τα όσα δίδασκε ο Επίκουρος! Ο φιλόσοφος, αμέσως, με τη σειρά του γονάτισε κι αυτός μπροστά στον Κολώτη. Με την ενέργειά του αυτή αποκαθιστούσε την ισότητα και τη φιλία ανάμεσά τους, υποστηρίζει ο Γκετζ.
Ο Καλλισθένης, ανεψιός του Αριστοτέλη, ήταν ιστορικός, σχεδόν συνομήλικος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με τον οποίον ήταν συμμαθητές στον μεγάλο φιλόσοφο. Υπήρξε δε πιστός σύντροφός του.
Όταν έγινε στρατηγός ο Αλέξανδρος και ξεκίνησε τη μεγάλη του εκστρατεία ο Καλλισθένης πήγε μαζί του. Μια μέρα, εκεί στα βάθη της Ασίας, ο Καλλισθένης μπήκε στο κατάλυμα του στρατηλάτη. Οι Πέρσες φρουροί του τον διέταξαν να προσκυνήσει. Η προσκύνηση του ηγεμόνα ήταν μια περσική συνήθεια που υποχρέωνε όποιον επιθυμούσε να τον πλησιάσει να γονατίζει πρώτα μπροστά του ακουμπώντας το μέτωπο στο πάτωμα. Ο Αλέξανδρος του ζήτησε να συμμορφωθεί. Ο Καλλισθένης αρνήθηκε. Και ο στρατηλάτης τον καταδίκασε σε θάνατο! Ο Καλλισθένης είχε αναλάβει να αφηγηθεί τα κατορθώματα του παιδικού του συντρόφου. Λόγω του συμβάντος αυτού το κείμενό του έμεινε ημιτελές…(«Τα αστέρια της Βερενίκης», σ.127). Το επιμύθιο χρησιμότατο ακόμα και στις μέρες μας: προσοχή με τους ανθρώπους της εξουσίας, οι περισσότεροι από αυτούς έχουν κοντή μνήμη και δεν ασπάζονται τις διαχρονικές αξίες των κοινών θνητών.
Η κυριότερη πηγή για τη ζωή του Επίκουρου είναι ο Διογένης ο Λαέρτιος, ο οποίος έζησε τον τρίτο μ.Χ. αιώνα. Δηλαδή 600 χρόνια μετά απ’ αυτόν. Ο Ράσελ («Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας Α’», σ.407), σχολιάζοντας τον Διογένη, του καταλογίζει ότι με μεγάλη ευκολία έχει υιοθετήσει θρύλους με μηδαμινή αξία για τον Επίκουρο και ότι στο έργο του έχει μεταφέρει τις σκανδαλώδεις κατηγορίες που διατύπωσαν οι Στωικοί εναντίον του (όπως για παράδειγμα το ότι αυτός γυρνούσε μικρός με την κομπογιαννίτισσα μητέρα του κ.α.).
Τι θα μπορούσε όμως να πει κανείς για τον Επίκουρο, πέρα από μια αυστηρή φιλοσοφική προσέγγιση και κριτική; Τι θα έπρεπε να επισημάνει αν χρειαζόταν μια συνοπτική αναφορά στο έργο του και την απήχηση που είχε αυτό στους μεταγενέστερους;
Στην Ελλάδα την εποχή του Επίκουρου ήταν συνηθισμένο πράγμα να συγκρίνει κανείς τη δουλειά του φιλοσόφου με εκείνη του γιατρού (GaarderJ., «Ο Κόσμος της Σοφίας», σ.167-168). Ο άνθρωπος είχε ανάγκη σύμφωνα με την αντίληψη αυτή εκτός του γνωστού και ενός φιλοσοφικού φαρμακείου.
Ο Επίκουρος συνόψισε ο ίδιος τη φιλοσοφία του σ’ αυτό που αποκαλούμε τετραπλό φάρμακο: Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε για τους θεούς, δεν πρέπει να ανησυχούμε για το θάνατο, το καλό μπορούμε εύκολα να το φτάσουμε, το κακό μπορούμε εύκολα να το αντέξουμε (ο.π.).
Με ποια λογική αυτά; Από το πρόβλημα της αποφυγής του φόβου συμπέρανε ότι οι δύο σημαντικότερες πηγές του φόβου ήταν η θρησκεία και η αγωνία του θανάτου, που συνδέονται μεταξύ τους εξ αιτίας του ό,τι η θρησκεία ενεθάρρυνε την άποψη ότι οι πεθαμένοι ήταν δυστυχείς. Σήμερα για τους περισσότερους ανθρώπους η θρησκεία είναι παρηγοριά. Για τον Επίκουρο ήταν το αντίθετο.
Για τους θεούς πίστευε ακλόνητα στην ύπαρξή τους (Ράσελ, ο.π.), γιατί δεν μπορούσε να εξηγήσει την πλατειά διαδεδομένη ιδέα για τη θεότητα. Πίστευε, όμως, ότι δεν τους ενδιέφεραν οι ανθρώπινες υποθέσεις. Έτσι, δεν υπάρχει φόβος να προκαλέσουμε την οργή των θεών ή ότι θα μπορούσαμε να υποφέρουμε στον Άδη μετά το θάνατό μας. Παρά το ότι ζούμε σ’ ένα περιβάλλον φυσικών νόμων, τους οποίους δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, επιβάλλεται να τους μελετήσουμε επιστημονικά και με την ελευθερία της βουλήσεώς μας, ως ένα βαθμό, να γίνουμε κύριοι της μοίρας μας. Το θάνατο δεν μπορούμε να τον αποφύγουμε, αλλά να τον νοήσουμε όπως αρμόζει, γιατί δεν είναι κάτι κακό, αφού αυτός εντάσσεται στη φυσιολογία του ανθρώπου.
Το καλό μπορούμε να το φτάσουμε αν ζούμε συνετά, ακολουθώντας τα παραγγέλματα του Επίκουρου, μετριάζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο και τον πόνο.
Αντίθετα με τους στωικούς, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι επικούρειοι ελάχιστα ενδιαφέρονταν για την πολιτική και την κοινωνία. Ζήσε κρυφά, ήταν η συμβουλή του Επίκουρου. Η σημερινή άποψη για την εύρεση κάποιου απομονωμένου παραδείσου, σ’ ένα νησί, σ’ ένα απομονωμένο χωριό, σ’ ένα σπίτι στο βουνό, έχει τις ρίζες του στην επικούρεια αντίληψη για τη ζωή. Κατά Gaarder (σ.168) η λέξη «επικούρειος» σήμερα χρησιμοποιείται συχνά με υποτιμητική διάθεση, υπονοώντας τον άνθρωπο που κυνηγάει τις απολαύσεις και τις διασκεδάσεις.
Στο φιλοσοφικό ερώτημα που απασχολούσε το Σωκράτη: «Πώς μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο»; Ο Επίκουρος απαντούσε με τις απολαύσεις και την ηδονή. Μεταξύ όμως μιας βραχυπρόθεσμης ευχαρίστησης και μιας με μεγαλύτερη διάρκεια προτιμούσε τη δεύτερη. Και με τη συλλογιστική ότι ο άνθρωπος, αντίθετα από τα ζώα, μπορεί να προγραμματίζει τις απολαύσεις του θα πρέπει να ενεργεί προς αυτές που έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και ένταση. Οι απολαύσεις δεν περιορίζονται μόνο στις αισθήσεις αλλά, και κυρίως, επεκτείνονται στη φιλία, την επαφή και τη γνωριμία με τα έργα τέχνης κ.α. Και όλα αυτά εντός του πλαισίου των αρχαίων ελληνικών ιδεωδών, όπως είναι η αυτοκυριαρχία, το μέτρο, η εσωτερική γαλήνη. Τους πόθους, που είναι τελικά πηγή πόνου, υποστήριζε, πρέπει ο άνθρωπος να αποκτά την ικανότητα να τους ελέγχει.
Ο Επίκουρος (341-270 π.Χ.) ίδρυσε στην Αθήνα τη φιλοσοφική σχολή του (300 π.Χ.), τους επικούρειους, οι οποίοι αποκαλούνται και φιλόσοφοι του κήπου, επειδή οι συναντήσεις τους γίνονταν σε κήπους. Στην είσοδο της Σχολής του υπήρχε, κατά το πρότυπο της Σχολής του Πλάτωνα «Μηδείς αγεωμέτρητος εισήτω», η επιγραφή: «Ξένε, εδώ θα περάσεις καλά. Γιατί εδώ η ηδονή είναι το ύψιστο αγαθό» (Gaarder).
Ο Επίκουρος δεν ενδιαφερόταν για την επιστήμη αυτή καθ’ εαυτή. Της απέδιδε όμως σημασία γιατί παρέχει φυσικές εξηγήσεις στα φαινόμενα τα οποία η δεισιδαιμονία αποδίδει στους θεούς. Ο μόνος εξέχων μαθητής του Επίκουρου είναι ο ποιητής Λουκρήτιος (99-55 π.Χ.), σύγχρονος του Ιούλιου Καίσαρα. Θεωρίες πολύ συγγενικές με εκείνες του Επίκουρου διατύπωσαν περί τα τέλη του 18ου αιώνα οι Γάλλοι φιλόσοφοι, τις οποίες μετέφεραν στην Αγγλία ο Μπένθαμ και οι οπαδοί του (Ράσελ, ο.π.). Όπως προκύπτει από τα όσα αναφέρθηκαν ο Επίκουρος, αντίθετος στην ιδέα κάποιου μεταθανάτιου παραδείσου, είναι παραγκωνισμένος από κάθε θεωρία και θρησκεία που πρεσβεύει και υπόσχεται κάτι τέτοιο. Δεν μπορεί να έχει, επίσης, λαϊκή απήχηση σ’ έναν κόσμο που οι πολλοί δεν περνούν καλά, ή έχουν την αίσθηση ότι δεν περνούν καλά, και θέλουν να ελπίζουν τουλάχιστον σε μιαν άλλη καλύτερη ζωή μετά θάνατον.
