Ευγένιος Τριβιζάς

Μια πολύ ωραία συνέντευξη του Ευγένιου Τριβιζά

δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ (2-1-18)

Διαβάστε τη συνέντευξη πατώντας ΕΔΩ

Γιάννης Σμαραγδής στο τελευταίο τεύχος της "Αμάλθειας"

Ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής κατάγεται από τις Γωνιές Μαλεβιζίου. Μεγάλωσε στο Ηράκλειο. Σπούδασε σκηνοθεσία στην Ελλάδα και το Παρίσι. Την εμφάνισή του στον κινηματογράφο έκανε, το 1972, με την μικρού μήκους ταινία «Δυο τρία πράγματα». Έχει διδάξει στο Πάντειο και σε σχολές κινηματογράφου. Έχει εκδώσει τα βιβλία «Γεωγραφία του μη ορατού» (1995), «Καβάφης-λογοτεχνική μορφή του σεναρίου Καβάφης» (1996) και το διήγημα «Η ελαφίνα της πλατείας Χαλανδρίου» (2006). Έχει γυρίσει τις ταινίες «Κελί Μηδέν» (1975), «Καλή σου Νύχτα κυρ’ Αλέξανδρε» (τηλεταινία) (1981), «Το τραγούδι της Επιστροφής» (1983), «Η δε πόλις ελάλησεν» (σειρά ντοκιμαντέρ) (1993), «Καβάφης» (1996), «El Greco» (2007), «Αναζητώντας τον Ιωάννη Βαρβάκη» (ντοκιμαντέρ) (2009) και «Ο Θεός αγαπάει το χαβιάρι» (2012).

...

-Οι δοκιμασίες γιγαντώνουν την Ελλάδα; Σε κάποιο άρθρο σας χρησιμοποιείτε μια ρήση του Καζαντζάκη. Λέτε «Όσο για την Ελλάδα – για να γυρίσουμε στον Καζαντζάκη – «αυτή ’ναι αιώνια και θα βγει κι από τούτη τη δοκιμασία, γιγαντωμένη». Πιστεύετε ότι οι δοκιμασίες για την Ελλάδα έχουν προκαθορισμένα αποτελέσματα; Είστε αισιόδοξος;

-Βεβαίως και είναι προκαθορισμένα. Η Ελλάδα είναι αιώνια. Και γιγαντώνεται από τις δυσκολίες. Τo ζήτημα είναι πόσο νωρίς το καταλαβαίνουν οι Έλληνες ώστε να πράξουν το πρεπό, όπως λέμε στην Κρήτη, on time. Στον χρόνο που πρέπει. Συνήθως αργούμε. Για να δούμε αυτή τη φορά, αυτό το βάρβαρο χτύπημα που μας κάνουν οι δανειστές μας μήπως μας συνεφέρουν και αρχίσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν ανώτεροι Έλληνες. 

...

-Υπάρχουν καλοί νέοι δημιουργοί του κινηματογράφου στην Ελλάδα σήμερα ώστε να  περιμένουμε μια μεγάλη εκπροσώπηση στο εξωτερικό; Ή η περίπτωση η δική σας και του Λάνθιμου είναι μεμονωμένες, εξαιρέσεις στον γενικότερο κανόνα;

-Ο ελληνικός κινηματογράφος ανθεί. Τα νέα ταλέντα, οι νέοι κινηματογραφιστές, είναι σπουδαίοι, το ξαναλέω, αλλά σε λάθος χωράφι. Όταν θα μπουν στο σωστό χωράφι, όταν θα βρουν τις αγιασμένες ρίζες μας, που είναι η μεγάλη ελληνική θεματολογία, που από μόνη της είναι οικουμενική, τότε θα έχουμε έναν λαμπρό διεθνή κινηματογράφο που θα είναι χρήσιμος στη χώρα μας και στους ανθρώπους της παγκόσμια κοινότητας. Λίγο τα παιδιά είναι με τις μόδες. Είναι φυσικό. Πρέπει κάποια στιγμή να φύγουν κι απ’ αυτές και να σκάψουνε το χωράφι που έχει από κάτω κρυμμένους θησαυρούς.

Η πλήρης συνέντευξη στην "Αμάλθεια"

Για τα λεφτά τα κάνουμ' όλα;

Η Ελένη Αρβελέρ υποστηρίζει σε συνέντευξη που έδωσε στο Αθηναϊκό Πρακτορείο σχετικά με όσα γίνονται σήμερα (ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 29-7-13)
«Το κέντρο Δελφών έγινε από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή για να μπορέσουν οι Ευρωπαίοι να κάνουν τα περίπτερά τους, όπως ήταν παλιά οι θησαυροί των Δελφών. Νόμιζε ο Καραμανλής ότι οι Ευρωπαίοι θα έχτιζαν τα παραρτήματά τους και θα γινόταν ένα ευρωπαϊκό σύμπλεγμα, το οποίο θα είχε την προβολή της Ευρώπης που δεν ξεχνάει ότι η βάση του πολιτισμού της είναι η Ελλάδα. Αυτό ήταν το σκεπτικό. Κανένας Ευρωπαίος δεν έκανε τίποτα. Έχουμε Ευρωπαίους μέσα στο συμβούλιο, αλλά η Ευρώπη δεν δίνει ούτε πεντάρα. Και όλα τα έξοδα είναι του ελληνικού δημοσίου, οπότε είμαστε κρατικοδίαιτοι και αυτό είναι κακό. Τους είπα, λοιπόν, "παιδιά, το μόνο που μπορεί να μας δώσει το κράτος είναι οι μισθοί σας, κομμένοι-ξεκομμένοι, αυτοί είναι. Όλα τα άλλα πρέπει να τα κάνουμε με δική μας προσπάθεια". Και λόγω τού ότι με ξέρουν κάπως οι Ευρωπαίοι, έρχονται στο συμπόσιο, χωρίς να τους πληρώσουμε, χωρίς να τους δώσουμε τα εισιτήρια, δε δίνουμε τίποτα, αλλά έχουμε ένα πρόγραμμα τέλειο. Εκείνη, η οποία μας βοήθησε πολύ, είναι η κ. Μενδώνη χάρη στο ΕΣΠΑ. Γιατί το ΕΣΠΑ Αττικής έδωσε τη δυνατότητα στο Κέντρο Δελφών να κάνει όλες τις εκδηλώσεις στην Ακρόπολη, τον Εθνικό Κήπο και το Ίδρυμα Κακογιάννη» λέει η κ. Αρβελέρ, μιλώντας για το έργο του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών και προσθέτει: «Το Κέντρο ανήκει στο Συμβούλιο της Ευρώπης, που δεν έχει χρήματα. Τα λεφτά τα έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Εδώ θα πρέπει κάποτε θα να γίνει κάτι, ίσως δεν έχω καιρό να το κάνω εγώ, αλλά πρέπει να γίνει, είναι να περάσει από το ΣτΕ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Να είναι, δηλαδή, υπό την Ανδρούλα Βασιλείου, η οποία είναι υπεύθυνη σήμερα για τα πολιτιστικά. Αλλά εκείνο το οποίο νομίζω ότι είναι πολύ σοβαρό, είναι ότι το κέντρο των Δελφών έχει γίνει κέντρο και για την περιφέρεια. Δεν έρχονται να το παρακολουθήσουν μόνο από το εξωτερικό. Έρχονται και από την Άμφισσα, και από το Χρυσό, και από την Ιτέα κλπ. Το παρακολουθούν άνθρωποι, οι οποίοι δεν είχαν την δυνατότητα πριν να παρακολουθήσουν συμπόσια από ξένους, να ακούσουν μουσική, να δουν χορό. Αυτή η διείσδυση του Κέντρου είναι ένα από τα μεγάλα συν, όπως επίσης και η προσπάθεια που κάνουμε, να απευθυνθούμε στη νέα γενιά».

Αναφερόμενη στην εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό, η κ. Αρβελέρ σημειώνει: «Αλλιώς μας βλέπει ένας καθηγητής πανεπιστημίου ή ένας φοιτητής κι αλλιώς ένας εργάτης, ο οποίος σου λέει, "γιατί εγώ να δουλεύω για τους Έλληνες;". Είχα πάρει ένα ταξί πρόσφατα στο Παρίσι και μου λέει ο ταξιτζής "κυρία Αρβελέρ, πρέπει να βοηθήσουμε τους Ισπανούς γιατί είναι εργατικοί, κάνουν ό,τι πρέπει, όχι σαν τους Έλληνες". "Για στάσου" τον κόβω. "Ξέχασα, είστε Ελληνίδα, αλλά δεν πειράζει αλήθεια λέω" μου λέει. Σε ένα μέρος του κόσμου, το οποίο δεν έχει να κάνει ούτε με τον χτεσινό πολιτισμό ούτε με τον αυριανό, αλλά έχει να κάνει με την καθημερινότητα, βγάζω το ψωμί μου, δεν το βγάζω, έχω οικογένεια, είμαι άνεργος, αυτοί σου λένε "φτάνει πια". Από την άλλη μεριά σου λένε "οι Έλληνες κάνουν ότι μπορούν και μας δώσανε τα φώτα τους στο παρελθόν". Το θέμα, πάντως, είναι ότι χάσαμε την αίγλη, ότι ήμασταν αυτοί οι οποίοι κάνανε την καλύτερη αντίσταση, αυτοί που γέννησαν τη δημοκρατία. Τώρα σου λένε "δώσατε, αλλά φτάνει πια"».

Όσο για τους ίδιους τους Έλληνες, εμφανίζεται ιδιαίτερα επικριτική. «Οι Έλληνες αυτή τη στιγμή πάνε με όποιον δίνει τα λεφτά. Είναι άσχημο αυτό, αλλά αυτή είναι η αλήθεια. Θυμάμαι μία μέρα ταξίδευα με τον Ντελόρ και μου λέει "πες μου λίγα πράγματα για την Ελλάδα". "Είναι μία χώρα, όπου δεν είσαι άνθρωπος, είσαι πακέτο, το πακέτο Ντελόρ" του απάντησα. Η Ευρώπη δεν είναι μόνο τα χρήματα που δίνει. Η Ευρώπη έχει υποχρεώσεις, αλλά και εμείς έχουμε υποχρεώσεις απέναντί της. Αν ρωτήσεις έναν Έλληνα ποιες είναι οι υποχρεώσεις που έχουμε απέναντι στην Ευρώπη, δεν θα σου απαντήσει κανείς. Εκείνο που περιμένουμε είναι η Ευρώπη να μας ζήσει, να μας θρέψει, τα πακέτα Ντελόρ, το ΕΣΠΑ". Αυτό που με φοβίζει πολύ είναι ένα είδος αδράνειας. Νομίζεις ότι οι Έλληνες έχουν πάθει καθίζηση. Δεν υπάρχει ένα όραμα. Μνημόνιο-όχι μνημόνιο. Το μνημόνιο είναι όραμα; Τι θα πεις στα παιδιά; Όχι μνημόνιο, καλά, αλλά μετά; Λοιπόν, αυτό με φοβίζει πολύ περισσότερο απ’ όλα. Ότι έχασαν οι Έλληνες τη δυνατότητα -όχι της ελπίδας, την οποία έχουν εναποθέσει στους ξένους- αλλά του οράματος. Εγώ γνώρισα την κατοχή. Για να πάω στο σχολείο περνούσα πάνω από πτώματα πεινασμένων ανθρώπων, τα οποία μάζευε ένα καροτσάκι του δήμου. Λοιπόν, όταν μου λένε ότι υπάρχει κρίση, γελώ».

Αναλύοντας τα αίτια που φτάσαμε από τον «Έλληνα της αντίστασης» στον «Έλληνα - πακέτο Ντελόρ», η Ελληνίδα ακαδημαϊκός εξηγεί: «Νομίζω ότι φταίει η εμφυλιακή κρίση. Δεν πάψαμε ποτέ να είμαστε σε εμφύλιο πόλεμο. Δεν πάψαμε ποτέ να έχουμε αυτόν το διχασμό. Να σας πω ένα παράδειγμα. Είμαι πρόεδρος του διεθνούς ιδρύματος Σοστάκοβιτς, ο οποίος είναι ίσως ο μεγαλύτερος μουσικός της εποχής μας. Έχει κάνει την ενορχήστρωση του ύμνου του ΕΛΑΣ. Είπα να τη φέρω στην Ελλάδα και μου λένε: "Δεν μπορούμε να παίξουμε τον ύμνο του ΕΛΑΣ σε δημόσιο κτίριο". Αν μετά από 60 χρόνια έχουμε φτάσει εκεί, είναι γιατί τα έχουμε κουκουλώσει όλα. Δεν έχουμε κάνει -αυτό που λένε οι ψυχολόγοι- την περίοδο του πένθους. Δηλαδή, ουδέποτε δώσαμε στον εαυτό μας τον καιρό να σκεφτεί τα πράγματα με κάποια απόσταση και να κλάψει, ή να γελάσει, γι αυτά που έχει κάνει. Λοιπόν, από αυτή τη στιγμή και έπειτα, χωρίς παιδεία, με μία οικογένεια διαλυμένη, με ένα όραμα, το οποίο είναι μόνο το "τι θα έχω", δεν πάμε πουθενά. Κάποτε είπα κάτι και μου θύμωσε όλος ο κόσμος. Ότι περάσαμε από τα τσαρούχια στα Tod’s. Είναι μία ατάκα που όμως αν την αναλύσεις έχει αλήθεια. Από τις σκηνές της κατοχής φτάνουμε στο "πάρε δάνειο", "πάρε αυτοκίνητο", "πάρε και δεύτερο και τρίτο". Εγώ μόνο στην Ελλάδα βλέπω οικογένειες να έχουν δύο αυτοκίνητα, ένα μονό και ένα ζυγό».

Μιλώντας για την πορεία της Ευρώπης και για το αν κινδυνεύει από το αντιευρωπαϊκό κλίμα, που αναπτύσσεται, η κ. Αρβερέλ σημειώνει: «Η Ευρώπη ήταν ο χώρος, ο οποίος μονοπωλούσε την παγκόσμια ιστορία. Αυτό έπαψε. Η Ευρώπη δεν μονοπωλεί την παγκόσμια ιστορία, πράγμα που σημαίνει -κατά τους ιστορικούς- μία παρακμή, η οποία είναι οικονομική, πολιτιστική, δημογραφική και ηθική. Λοιπόν, διατείνομαι ότι η Ευρώπη έχοντας χάσει ακριβώς τον πρωτεύοντα ρόλο στην παγκόσμια ιστορία, μετακινήθηκε ο πρωταγωνιστής δυτικά, εννοώντας την Αμερική, αλλά και ανατολικά. Η Ευρώπη έχει γίνει ένας κεντρώος χώρος, χωρίς να είναι κεντρικός. Αλλού "παίζονται" τα πράγματα. Η Ευρώπη είχε μια δυνατότητα ίσως, να γίνει "μεσο -αντλάντικ". Δηλαδή, να είναι με την Αμερική το ίδιο πράγμα, άλλωστε η Αμερική δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα αποκύημα της Ευρώπης και θρησκευτικό και πολιτικό και εθνικό. Δηλαδή, θα μπορούσε να έχει τον Ατλαντικό ως κέντρο και να είναι Ευρώπη και Αμερική μαζί. Αυτό όμως χάθηκε, τέλειωσε, γιατί οι Αμερικανοί κοιτάνε πια από την άλλη μεριά. Κοιτάνε περισσότερο από τον Ειρηνικό και πέρα. Και από την άλλη έχουμε την άνοδο των BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα και Νότια Αφρική). Οι BRICS είναι παγκόσμιοι τώρα, οπότε η Ευρώπη έχει καταντήσει ένα ακρωτήριο της Ασίας. Το τελευταίο ακρωτήριο της Ασίας. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να καταλάβουν ότι πρέπει να έχουν μια ευρωπαϊκή ταυτότητα, δηλαδή ευρωπαϊκό συμφέρον, κοινό συμφέρον, γιατί δεν υπάρχει πόλεμος μεταξύ αυτών που έχουν το ίδιο συμφέρον. Αν το καταλάβουν ότι έχουν συμφέρον να γίνουν ένα, τότε ίσως γίνουνε ένας από τους BRICS, να προσθέσουμε και ένα έψιλον. Αλλά αυτή τη στιγμή ο καθένας είναι για την πάρτη του. Η Ευρώπη, όμως, είναι το πρώτο πολιτικό μόρφωμα, το οποίο είναι πολυεθνικό χωρίς να είναι αποτέλεσμα στρατιωτικής επέμβασης. Από εκεί και πέρα αν οι Έλληνες γίνονται αντι-ευρωπαίοι, επειδή ακριβώς σταματάνε οι βοήθειες και έχουμε την τρόικα, αυτό είναι ελληνικό πρόβλημα και όχι ευρωπαϊκό. Αλλά σε ευρωπαϊκό επίπεδο υπάρχει κάτι που με φοβίζει πολύ. Έγινε μια μεγάλη δημοσκόπηση από επίσημους οργανισμούς σε 35 κράτη. "Τι πιστεύουν οι νέοι και για ποιο πράγμα θα ήθελαν να πεθάνουν". Οι μόνοι οι οποίοι απάντησαν ότι θα θέλανε να πεθάνουν για την πατρίδα τους είναι οι Τούρκοι. Ούτε Γάλλοι, ούτε Άγγλοι, ούτε Έλληνες. Λοιπόν, αυτή η αποξένωση, όχι από τον πατριωτισμό, αλλά από ένα είδος υπερηφάνειας να κρατήσουμε αυτό μας δώσανε οι παππούδες μας, είναι πρόβλημα».

Δηλώνει ότι ο μεγάλος της φόβος για την Ελλάδα είναι η άνοδος της Χρυσής Αυγής. «Η "Χρυσή Αυγή" καλπάζει, όπως και η Χαμάς στην Παλαιστίνη. Είσαι μεγάλη γυναίκα, πας να πάρεις τις πέντε πεντάρες σου και σε περιμένει ο πεινασμένος μετανάστης να σου τις πάρει, σε παίρνει το αγόρι της Χρυσής Αυγής, σε πηγαίνει πιο κάτω, οπότε το λες στον εγγονό, στην κόρη, στον γιο. Δεν ήρθαν οι δικοί σου να σε πάνε και σε πήγε η "Χρυσή Αυγή". Oπότε να ψηφίσουμε "Χρυσή Αυγή", γιατί αυτοί θα πηγαίνουν στη θέση μας, αντί να παίρνουμε εμείς την γιαγιά την παίρνουν αυτοί. Δεν έχει εθνικό χαρακτήρα η "Χρυσή Αυγή", γιατί αν είχε θα είχε μια άλλη στάση απέναντι στο μεταναστευτικό κίνημα. Και αυτό είναι το μόνο πράγμα, που φοβίζει τους Ευρωπαίους. Δεν τους φοβίζει η οικονομική κρίση, άλλωστε όλοι περνάνε οικονομική κρίση, αλλά η "Χρυσή Αυγή" δεν θα περάσει στην Ευρώπη. Έχει καταντήσει η Ελλάδα να είναι ένα υπόδειγμα ρατσισμού για τους ξένους. Αν ρωτήσεις ποια είναι η πιο ρατσιστική χώρα στην Ευρώπη, θα σουν πουν αμέσως η Ελλάδα. Αλλά έχουν άδικο οι Ευρωπαίοι γιατί η Ελλάδα είναι η μόνη ανοιχτή χώρα. Είναι το πέρασμα όλων. Πάντως, αν δεις την παγκοσμιότητα στην καλή της εκδοχή, δεν υπάρχει πια ξένος».

Ερμηνεύοντας παλαιότερη δήλωσή της ότι «έχουμε χρόνο ως τον Σεπτέμβριο», τονίζει: «Είχα πει ότι έχουμε χρόνο ως τον Σεπτέμβριο, ως τις γερμανικές εκλογές να κάνουμε κάτι, γιατί υπάρχουν πολλές φωνές που λένε "γιατί να θρέφουμε τους Έλληνες; Στοιχίζουν 4.500 ευρώ για κάθε Ευρωπαίο". Σου λένε "κάντε και κάτι" κι εμείς δεν έχουμε κάνει κάτι μέχρι τώρα».

Κλείνοντας κ. Αρβελέρ εκφράζει την αισιοδοξία της για την πορεία της Ελλάδας και σχολιάζει το κλείσιμο της ΕΡΤ. «Ήταν τραγικό αυτό για τη χώρα προς τα έξω. Μαύρο στην ΕΡΤ. Με ρώτησαν οι Γάλλοι δημοσιογράφοι "τι έγινε" και τους είπα "δεν υπάρχει εθνικός αερομεταφορέας, δεν υπάρχει εθνική τηλεόραση, ε, μένει ο εθνικός ύμνος". Δεν έχουν κάνει μελέτη πουθενά, να πούνε είναι τόσοι, κοστίζουν τόσο, πρέπει γίνει αυτό. Είναι πράγματα να αρχίζει ο κακομοίρης, ο Μητσοτάκης, από την αρχή; Αν με ρωτούσες από πού να αρχίσουμε, θα σου έλεγα ότι αν ο Μητσοτάκης κάνει καλή δουλειά, νομίζω θα την κάνει, θα καταφέρουμε κάτι. Νομίζω ότι αν δεν τα καταφέρει αυτός, δεν θα τα καταφέρει κανένας. Είμαι αισιόδοξη. Νομίζω ότι οι δυο τους τώρα, Σαμαράς και Βενιζέλος, θα τα καταφέρουν, αλλά δεν θα είμαι αισιόδοξη αν η "Χρυσή Αυγή" πάρει μεγάλα ποσοστά. Εκεί, τα πράγματα θα δυσκολέψουνε, γιατί τότε οι Ευρωπαίοι θα πούνε "τώρα κάντε ό,τι θέλετε". Ακόμη και ο ΣΥΡΙΖΑ να βγει, γελάνε. Αλλά με τη "Χρυσή Αυγή" δεν γελάνε καθόλου». 

Μάνος Δανέζης

«Στην Εκπαίδευση ο πολίτης οφείλει το ζην στην Παιδεία του ευ ζην»

υποστηρίζει ο καθηγητής Μάνος Δανέζης στη συνομιλία που είχε με τον Γιάννη Σταμέλο

Ο Μάνος Δανέζης είναι Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 190 επιστημονικές εργασίες σε διεθνή περιοδικά με κριτές και πρακτικά διεθνών συνεδρίων στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Έχει εργασθεί στα Αστεροσκοπεία του Παρισιού και της Haute Provence (Γαλλία), της Τεργέστης (Ιταλία), του Konkoly (Ουγγαρία), του Βελιγραδίου (Σερβία) και του Κρυονερίου (Ελλάδα).

Έχει γράψει 14 βιβλία Φυσικής - Αστροφυσικής και Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Θετικών Επιστημών. Στο βιβλίο "Η Κοσμολογία της Νόησης - Εισαγωγή στην Κοσμολογία" απονεμήθηκε το βραβείο "Αρώνη" από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (2004). Έχει συμμετάσχει στη συγγραφή 6 Διδακτικών Πανεπιστημιακών Συγγραμμάτων, έχει κάνει την επιστημονική επιμέλεια 7 βιβλίων και 12 στατιστικές μελέτες. Ακόμη, είναι συγγραφέας 250 επιστημονικών άρθρων και περισσότερων από 350 άρθρων κοινωνικού ενδιαφέροντος στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο.

Τα τέσσερα τελευταία χρόνια με την συνεργασία του Αναπληρωτή Καθηγητή Δρ Ε. Θεοδοσίου, είναι δημιουργός, παρουσιαστής και επιστημονικός υπεύθυνος της τηλεοπτικής επιστημονικής σειράς της ΕΤ3 «Το Σύμπαν που αγάπησα» (107 ημίωρα επεισόδια). Για την σειρά αυτή του απονεμήθηκε το "Hellenic-American University prize" στο 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Επιστημονικών Ταινιών.

Το 2007 του απονεμήθηκε τιμητική διάκριση της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών για το συνολικό επιστημονικό και εκπαιδευτικό του έργο. Είναι μέλος πολλών ελληνικών και ξένων Επιστημονικών Ενώσεων.

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Επιστήμης, Τέχνης και Τεχνολογίας που διοργανώνει το Παράρτημα Λασιθίου της Μαθηματικής Εταιρείας θα μιλήσει με θέμα «Επιστήμη και Νέος Πολιτισμός». Στο περιθώριο των εκδηλώσεων αυτών είχαμε με τον Καθηγητή Μ. Δανέζη την παρακάτω συνομιλία.

-Τι είδους χημεία υπάρχει με τον κ. Στράτο Θεοδοσίου ώστε όλες σχεδόν οι εργασίες σας να είναι από κοινού;

-Με τον Στράτο συμβαίνει να έχουμε κοινό επιστημονικό αντικείμενο, την αστρική φασματοσκοπία, την ίδια ηλικία, εργαζόμαστε στον ίδιο χώρο και έχουμε κοινά ενδιαφέροντα. Αρχικά η επαγγελματική μας συνεργασία ήταν αυτονόητη. Η συνεργασία αυτή μετά 30 και πλέον χρόνια πανεπιστημιακής και κοινωνικής ζωής εξελίχθηκε σε αδελφική και οικογενειακή φιλία.

Σήμερα είναι πολύ δύσκολο να βρεις ανθρώπους που να μπορείς να στηρίζεσαι πάνω τους, και οι οποίοι έχουν αποδείξει στην πάροδο των δεκαετιών ότι βάζουν την φιλία πάνω από ποταπές, μικρόθορες και εγωκεντρικές μικρότητες και μωροφιλοδοξίες.

-Το τελευταίο σας βιβλίο «το Μέλλον του Παρελθόντος μας» το αφιερώνετε σε όλους εκείνους που συνεχίζουν να τολμάνε να σκέφτονται και να εκφράζονται ελεύθερα ασχέτως του κοινωνικού και επαγγελματικού κόστους που πολλές φορές είναι αβάσταχτο. Διακρίνετε κάποιον ηρωισμό σ’ αυτούς που κάνετε την αφιέρωση στις μέρες μας;

-Στις ημέρες μας αποτελεί έναν ακραίο ηρωισμό το να εκφράζεις ελεύθερα το λογικά και ηθικά «αυτονόητο». Ζούμε σε ένα καταρρέον πολιτισμικό ρεύμα που το «νόμιμο» δεν είναι πάντα και «ηθικό», το πολίτευμά μας είναι κάτι «σαν Δημοκρατία» και όχι Δημοκρατία, η θρησκεία μας κάτι σαν «Χριστιανισμός» και όχι πάντα Χριστιανισμός.

Μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα αξιών, οι σχέσεις των ανθρώπων γίνονται υποκριτικές και διέπονται από την λογική του ότι «ο μικρότερος υπακούει τον μεγαλύτερο, ο κατώτερος τον ανώτερο και ο αδύνατος το δυνατό». Βέβαια οι έννοιες «μικρότερος», «κατώτερος» και «αδύνατος» καθορίζονται βασικά από οικονομικά και κοινωνικά κριτήρια.

Μέσα σε ένα τέτοιο εκφυλισμένο πολιτισμικό ρεύμα δεν νομίζετε ότι είναι ηρωικό για τον «μικρότερο», τον «κατώτερο» και τον «αδύνατο» να εκφράζεται ελεύθερα απέναντι στον «μεγαλύτερο», τον «ανώτερο», και τον «δυνατό», και μάλιστα χωρίς κοινωνικό και επαγγελματικό κόστος;

- Πιστεύετε ότι ζούμε σήμερα το τέλος μιας μεγάλης επιστημονικής επανάστασης και ως εκ τούτου θα πρέπει να περιμένουμε μεγάλες κοινωνικές ανακατατάξεις;

-Η ιστορία διδάσκει ότι αποτέλεσμα μιας μεγάλης επιστημονικής επανάστασης είναι η ανατροπή των θεμελιωδών πολιτισμικών δεδομένων μιας εποχής. Αυτό σημαίνει ότι μέσω μιας νέας επιστημονικής γνώσης ανατρέπονται εκ βάθρου τόσο τα κοινωνικά δεδομένα όσο και πολλές από της θρησκευτικές αγκυλώσεις. Αυτό ακριβώς συνέβη και μετά την μεγάλη επιστημονική επανάσταση του 16^ου -17^ου αιώνα.

Ήδη μέσα στον 20^ο αιώνα έχει ολοκληρωθεί μια νέα μεγάλη επιστημονική επανάσταση και δεν χρειάζεται να περιμένουμε τις μεγάλες κοινωνικές ανακατατάξεις. Ήδη βιώνουμε τις οδύνες ενός πολιτισμικού τοκετού τον οποίο συνειδητοποιούμε τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό και θρησκευτικό επίπεδο. Όλοι μας βέβαια θα έχουμε αντιληφθεί ότι η οικονομική κατάρρευση των δυτικών κοινωνιών, την οποία δοκιμάζουμε και στην χώρα μας, δεν αποτελεί το αίτιο αλλά το αποτέλεσμα της αποσάθρωσης του κρατούντος δυτικού πολιτισμικού ρεύματος. Πίσω από την οικονομική κατάρρευση βρίσκεται η κατάρρευση των ανθρώπινων αξιών και αρχών, η αποδόμηση της ψυχικής, πνευματικής και κοινωνικής σχέσης μεταξύ των ανθρώπων.

-Με ποιον τρόπο μπορούν σήμερα οι επιστήμονες να αποτελέσουν τον ισχυρό βραχίονα για να ξεπεραστεί η πολιτισμική κρίση;

-Η Ελληνική κοινωνία μετά τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα του 1821, ενώ ανέδειξε μια σειρά λαμπρών διαφωτιστών, δεν είχε την τύχη να ζήσει μια περίοδο «λαϊκού διαφωτισμού». Το γεγονός αυτό δημιούργησε μια χαοτική πολιτισμική οπισθοδρόμηση, εφόσον ο Έλληνας πολίτης όχι μόνο δεν έγινε κοινωνός των σαρωτικών πολιτισμικών ανακατατάξεων της δυτικής Ευρώπης (Βολταίρος, Ρουσώ κ.α), αλλά μετά 400 χρόνια σκλαβιάς συνέχιζε να αγνοεί ακόμα και βασικά ιδεώδη του δικού του, του Ελληνικού πολιτισμού.

Το πολιτισμικό αυτό έγκλημα δεν πρέπει να επαναληφθεί την σημερινή εποχή στην πατρίδα μας, μια εποχή αλλαγής και αναμόρφωσης των δυτικών πολιτισμικών δεδομένων. Ο Έλληνας επιστήμονας τη σκληρή αυτή μεταβατική περίοδο, εκτός από ερευνητής, πρέπει να παίξει και τον ρόλο του «λαϊκού διαφωτιστή» αν θέλουμε το νέο υπό διαμόρφωση πολιτισμικό ρεύμα να οδηγηθεί εκεί που η «κοινωνία» και όχι οι «αγορές», έχει ανάγκη. Είναι αυτό δυνατόν; Ναι αλλά είναι πολύ δύσκολο εφόσον ο ρόλος του «λαϊκού διαφωτιστή» αποτελεί, σε πολλές περιπτώσεις, μειονέκτημα για την «καριέρα» ενός επιστήμονα. Το μεγάλο αυτό πρόβλημα της επιστήμης το εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο ό Edgar Morin

«Η πρωτοφανής πρόοδος των γνώσεων συνοδεύεται με μια απίστευτη πρόοδο της άγνοιας.

Η πρόοδος των ευεργετικών όψεων της επιστημονικής γνώσης, συμβαδίζει με την πρόοδο των επιβλαβών και θανατηφόρων χαρακτηριστικών της.

Η αυξημένη πρόοδος των εξουσιών της επιστήμης συνοδεύεται με μια αυξανόμενη κοινωνική αδυναμία των επιστημόνων να συμμετάσχουν στην διαμόρφωση και τον έλεγχο αυτών των εξουσιών.

Η Επιστημονική εξουσία είναι κατακερματισμένη στο επίπεδο της έρευνας, αλλά λειτουργεί συγκεντρωμένη και αλληλένδετη με την πολιτική και την οικονομία.

Η πρόοδος των φυσικών επιστημών επιφέρει οπισθοδρόμηση και επηρεάζει τα κοινωνικά και προσωπικά προβλήματα…

…Τελικά, και αυτό είναι το σημαντικότερο, η διαδικασία της κατακερματισμένης γνώσης-εξουσίας, τείνει να καταλήξει, αν δεν προβληθούν αντιστάσεις από το εσωτερικό των ίδιων των επιστημών, σε ένα ολοκληρωτικό μετασχηματισμό του νοήματος και της λειτουργίας της γνώσης. Η γνώση δεν δημιουργείται πια για να τη σκεφτούμε, να τη στοχαστούμε, να τη συζητήσουμε ως ανθρώπινες υπάρξεις ώστε να οξύνουμε την όρασή μας πάνω στον κόσμο και να φωτίσουμε τη δράση μας μέσα σ’ αυτόν, αλλά παράγεται για να αποθηκεύεται σε τράπεζες δεδομένων και να την χειρίζονται ανώνυμες δυνάμεις…

… Έτσι η καταγγελία του πολιτικού από τον επιστήμονα γίνεται για τον ερευνητή το μέσον για να υπεκφύγει τη συνειδητοποίηση των αμοιβαίων και σύνθετων επιδράσεων ανάμεσα στην επιστημονική, την τεχνική, την κοινωνιολογική και την πολιτική σφαίρα. Τον εμποδίζει να συλλάβει την πολυπλοκότητα της σχέσης μεταξύ επιστήμης και κοινωνίας και τον ωθεί να αποφύγει το πρόβλημα της ευθύνης που είναι εγγενής στην επιστημονική του ιδιότητα…».

- Συμμερίζεσθε την άποψη του Αϊνστάιν ότι το άτομο σήμερα την εξάρτησή του από την κοινωνία (φυσικά δικαιώματα, οικονομική ύπαρξη) την εκλαμβάνει ως απειλή; Πιστεύετε, ακόμα, ότι ο άνθρωπος μπορεί να βρει πραγματικό νόημα στη ζωή αφιερώνοντας τον εαυτό του στην κοινωνία;

-Ένα πολιτισμικό ρεύμα δομείται πάνω στην ανάγκη σύμπραξης μιας μεγάλης ομάδας ανθρώπων προκειμένου να αντιμετωπίσουν από κοινού μια σειρά φόβων οι οποίοι αφορούν τόσο την βιολογική, ψυχική και πνευματική επιβίωση όσο και την αντιμετώπιση των βίαιων φυσικών γεγονότων. Βεβαίως δεν πρέπει να ξεχνάμε και τους μεταφυσικούς ανθρώπινους φόβους με προεξάρχοντα τον φόβο του θανάτου. Το σύνολο των συμφωνιών μιας κοινωνίας ανθρώπων προκειμένου να συμπράξουν στην αντιμετώπιση των φόβων τους, καθώς και οι τρόποι έκφρασης και εξωτερίκευσης των συμφωνημένων αποτελούν τα θεμέλια ενός πολιτισμού. Βέβαια αυτά τα συμφωνημένα συνεχώς αναμορφώνονται, αλλάζουν ή ανατρέπονται όσο η γνώση και οι ανάγκες της κοινωνίας μεταβάλλονται. Με τον τρόπο αυτό αλλάζει συνεχώς ο πολιτισμός μιας κοινωνίας.

Το νόημα λοιπόν ενός πολιτισμού είναι η ενότητα της κοινωνίας απέναντι στους φόβους της, η αλληλεγγύη, η αγάπη και η κατανόηση. Κάθε προσπάθεια κατακερματισμού αυτής της κοινωνικής ενότητας που περιγράφεται από το «εμείς», και η αντικατάστασή της από την λογική της διαίρεσης σε ανεξάρτητα άτομα που κύρια φιλοσοφία έχουν το «εγώ», καταστρέφει τα θεμέλια ενός πολιτισμού και τον οδηγεί στην κατάρρευση. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και σήμερα και είναι ευτυχής ο άνθρωπός ο οποίος αντιλαμβανόμενος τα αίτια αυτής της κατάρρευσης αγωνίζεται να τα ανατρέψει.

Παρά όμως τη συνεχή διαδικασία αλλαγής των πολιτισμικών αναγκαιοτήτων οι διοικητικές δομές των εκφράσεων ενός πολιτισμικού ρεύματος θεοποιούν, αφού παραποιήσουν και εκχυδαΐσουν, το δόγμα της σταθερότητας και το αναλλοίωτο κάποιων πρωταρχικών κοινωνικών, επιστημονικών και θεολογικών συμφωνηθέντων. Με την πάροδο του χρόνου η δυσαρμονία μεταξύ των αναγκών της κοινωνίας και των δογμάτων των διοικητικών δομών γίνεται αφόρητη και βασανιστική. Ο άνθρωπος ο οποίος ζει και αναζητά την ασφάλειά του μέσα σε ένα τέτοιο πολιτισμικό πλαίσιο, ασφαλώς και νιώθει ότι βρίσκεται υπό το καθεστώς μιας διαρκούς απειλής.

- Σε τι βαθμό οι αντιλήψεις μιας κοινωνίας για το χώρο και το χρόνο καθορίζουν τη στάση και τις δράσεις των ανθρώπων;

-Αρχικά θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι οι Θετικές Επιστήμες δεν θεμελιώνονται πάνω σε πειραματικά αποδεδειγμένες έννοιες όπως αφήνουμε πολλές φορές να εννοηθεί. Οι βάσεις των θετικών Επιστημών είναι οι επόμενες τρεις έννοιες: η ύλη (μάζα), ο χρόνος και ο χώρος (διάσταση). Οι έννοιες αυτές δεν αποτελούν όμως τη βάση μόνο των θετικών επιστημών αλλά συγχρόνως και της θεολογίας και πολλών κοινωνικών συστημάτων.

Οι έννοιες αυτές, όπως γνωρίζουμε, δεν είναι κάτι χειροπιαστά και αντικειμενικά προσδιορισμένες, αλλά φιλοσοφικά κατηγορούμενα προσδιοριζόμενα με διαφορετικούς τρόπους από διαφορετικούς πολιτισμούς, η σε διαφορετικές εποχές

Αν ανατραπεί το εννοιολογικό περιεχόμενο αυτών των φυσικών εννοιών θα αλλάξει σιγά-σιγά και η επιστημονική, θρησκευτική και κοινωνική βάση του δυτικού πολιτισμού και, αργά ή γρήγορα, ολόκληρη η δομή του πολιτισμού μας

Η ανατροπή όμως του εννοιολογικού περιεχομένου αυτών των φυσικών εννοιών έχει ήδη συντελεστεί. Οι κλασικές επιστημονικές θέσεις έχουν ανατραπεί δραματικά από τα μέσα του 19ου αιώνα. Η κατάρρευση του πυλώνα της κλασσικής επιστημονικής κοσμοθεωρίας παρασύρει σε κατάρρευση ολόκληρο το Δυτικό Πολιτισμικό Ρεύμα

Επειδή όμως πολλοί μπορεί να μην πιστέψουν την ουσιαστική επίδραση του πυλώνα της επιστήμης πάνω στην συγκρότηση των άλλων πολιτισμικών πυλώνων θέλουμε να υπενθυμίσουμε τα επόμενα.

Αλλαγή της επιστημονικής αντίληψης για το τι είναι η ύλη, μάζα, χρόνος και χώρος, αναγκάζει σε αναθεώρηση κάθε κοινωνικό σύστημα που έχει στηριχθεί στις παλαιότερες αυτές αντιλήψεις (Διαλεκτικός Υλισμός-Μαρξισμός-Κομμουνισμός) όπως και μια σειρά φιλοσοφικών συστημάτων που επηρέασαν την δομή και την σκέψη του Δυτικού πολιτισμού (Υλισμός, Μηχανοκρατία κλπ).

Στο πεδίο της Θεολογίας η αλλαγή της επιστημονικής αντίληψης π.χ πάνω σε θέματα Βιολογίας, όπως η θεωρία καταγωγή των ειδών, η φυσική συγκρότησης και γέννηση του Σύμπαντος, για το τι υπήρχε πριν τι δημιουργία του Σύμπαντος, του τι είναι η ύλη, μάζα, χρόνος και χώρος, για το τι είναι στην πραγματικότητα αυτό το οποίο αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας, αλλάζουν σοβαρά πολλά σημεία της θεολογικής δογματικής.

-Από ποιους δημιουργείται ο κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς των επιστημόνων

-Ο κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς ενός επιστήμονα πρέπει να έχει σαν βάση του δύο βασικές αρχές, την ατομική και συλλογική συνείδησή του και τους κανόνες επιστημονικής δεοντολογίας. Δυστυχώς όμως πολλές φορές η προσήλωση στις δύο αυτές αρχές δεν εξασφαλίζει την κακώς εννοούμενη έννοια της «καριέρας». Στην περίπτωση αυτή οι ανθρώπινες μικρότητες και αδυναμίες είναι οι δημιουργοί της κοινωνικής συμπεριφοράς των επιστημόνων. Αυτές οι περιπτώσεις γίνονται όλο και περισσότερες στα πλαίσια του καταρρέοντος δυτικού πολιτισμού και σε αυτές αναφέρομαι όταν με κάποια δόση χιούμορ διατυπώνω την άποψη ότι «η Επιστήμη θα ήταν κάτι υπέροχο, αν δεν υπήρχαν κάποιοι επιστήμονες».

-Γράφετε στο τελευταίο σας βιβλίο ότι «Η επιστήμη δεν είναι αυτοσκοπός αλλά μέσο ανάπτυξης των φυσικών, νοητικών, ψυχικών και συναισθηματικών δυνατοτήτων του ανθρώπου». Τι συμβαίνει μ’ αυτούς που δεν συμμερίζονται τις απόψεις αυτές;

-Η προηγούμενη άποψη για το «ποιος είναι ο σκοπός της επιστήμης» είναι μια προσωπική μου εκτίμηση με την οποία συμφωνούν πάρα πολλοί επιστήμονες. Υπάρχουν βέβαια και εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις. Η κρίση επαφίεται στην κοινωνία των ανθρώπων και την Ιστορία.

- Πιστεύετε στο τυχαίο (στις συμπτώσεις);

-Τίποτα δεν είναι τυχαίο. Τα πάντα μέσα στο Σύμπαν υπόκεινται σε μια σειρά φυσικών νόμων που μπορούν να συμβούν, με μικρότερη ή μεγαλύτερη πιθανότητα, κάτω από συγκεκριμένες φυσικές συνθήκες. Τα γεγονότα τα οποία θεωρούμε ως συμπτώσεις, πιστεύω ότι είναι τα αποτελέσματα κάποιων φυσικών διαδικασιών που μπορούν να συγκριθούν με κάποια πολύ ευαίσθητα κβαντικά πειράματα. Στα πειράματα αυτά ο άνθρωπός δεν είναι απλά ανεξάρτητος και ουδέτερος παρατηρητής αλλά βασικός συμμέτοχος και συνδιαμορφωτής των αποτελεσμάτων τους.

-Τι είναι αυτό που κάνει δυο αστροφυσικούς να αναφέρονται στην «Αρχή της Αγάπης» των Ευαγγελίων;

-Αναφερόμαστε πολλές φορές στην «αρχή της αγάπης» χωρίς επιθετικούς προσδιορισμούς. Διαφοροποιείται η ανάγκη αποδοχής αυτής της αρχή αν την προσδιορίσουμε ως χριστιανική, βουδιστική ή μουσουλμανική; Ασφαλώς και όχι, όμως έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε αναχρονιστικό κάθε αγαθό που φέρει τον προσδιορισμό «χριστιανικό», ασχέτως αν το αναζητούμε παθιασμένα σε ψυχικό, πνευματικό και βιολογικό επίπεδο. Η «αγάπη» ως έννοια εμπεριέχει και επεκτείνει ένα σύνολο άλλων πολιτισμικών αγαθών όπως, την «ανοχή», την «αλληλεγγύη», την «αλληλοκατανόηση», την «ειρηνική συμβίωση», κ.α.

Ίσως η εμπάθεια αυτή πηγάζει από μια εμμονή μας να ταυτίζουμε τις φιλοσοφικές και κοινωνικές αξίες κάποιων θεολογιών με τις απαράδεκτες διοικητικές δομές των αντίστοιχων θρησκειών που τις επικαλούνται στα λόγια, ενώ συγχρόνως εκχυδαΐζουν και μηδενίζουν στην πράξη το νόημα και την πρακτική τους εφαρμογή.

Στην περίπτωσή μας επικαλούμαστε την έννοια της «αγάπης» που ταυτίζεται με την έννοια του αρχαιοελληνικού «έρωτα». Σύμφωνα με τους Ορφικούς ο Έρωτας με την μορφή μιας δίνης, πετάχτηκε μέσα από τα συντρίμμια του αρχικού κοσμικού αβγού και ήταν το αίτιο τόσο της δημιουργίας των πάντων μέσα στο Σύμπαν, όσο και της άρρηκτης ενότητας και συνέχειας των μερών της δημιουργίας, στα πλαίσια του «ενός», μιας αδιαίρετης ολότητας.

Τον «έρωτα», αυτό το πρωταρχικό κοσμολογικό πρώτο αίτιο των Ορφικών, κάποιοι το ονομάζουν σε φιλοσοφικό επίπεδο «Θεό». Επειδή όμως η έννοια «Θεός» παραπέμπει σε θεολογικά δόγματα που χωρίζουν την κοινωνία των ανθρώπων, χρησιμοποιούμε την έννοια της «αγάπης», μια έννοια που όλοι μας αποδεχόμαστε ασχέτων των επί μέρους διαφοροποιήσεων.

Αναζητάμε δηλαδή στην διατύπωση των απόψεών μας «όρους» που να ενώνουν τους ανθρώπους και να μην τους χωρίζουν.

-Σε κάποιο άλλο σημείο του βιβλίου σας ισχυρίζεστε ότι είναι υποχρέωση της Ελλάδας σήμερα είναι να κάνει προτάσεις για τη σύγχρονη Δημοκρατία εναρμονισμένη με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Βλέπετε να παράγονται ιδέες σ’ αυτόν τον τόπο σήμερα; Είστε αισιόδοξος;

-Πάντοτε οι γονείς είναι υπεύθυνοι για την διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους και πέραν κάθε αμφισβήτησης η Ελλάδα είναι «μητέρα» της δημοκρατίας.

Στην πατρίδα μας η ελληνική διανόηση έχει επισημάνει σε χιλιάδες σελίδες βιβλίων και άρθρων το μεγάλο πρόβλημα της κατάρρευσης του δυτικού πολιτισμού, έχουν εντοπίσει και προτείνει λύσεις και παρεμβάσεις αλλαγής σε κοινωνικό, επιστημονικό και θεολογικό επίπεδο αλλά κανένα δεν τους έχει δώσει σημασία. Ο μέσος Έλληνας, όπως και ο μέσος πολίτης των δυτικών κρατών, επαναπαυμένος στην πλαστή αίσθηση μιας οικονομικής ευμάρειας που στηρίζεται στα δανεικά και την θεοποίηση της εγωιστικής αυταρέσκειάς του, αδιαφόρησε σε όλες εκείνες τις φωνές που πρότειναν ουσιαστικές αλλαγές σε κοινωνικό, οικονομικό, επιστημονικό και θεολογικό επίπεδο. Ο μέσος πολίτης δεν ήθελε να αλλάξει τίποτα σε ένα σύστημα που του υποσχόταν τα πάντα και πρόσκαιρα μπορούσε να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του αποκρύπτοντας τις πηγές της πλαστής αυτής ευμάρειας.

Το ότι θα αλλάξει αυτή η κατάσταση είναι ηλίου φαεινότερο. Ήδη βιώνουμε τις οδύνες αυτής της πολιτισμικής μετάβασης και είναι στο χέρι μας να την κάνουμε περισσότερο ή λιγότερο οδυνηρή.

-Σε άλλο πάλι σημείο αναφερόμενοι στους πολιτικούς σχηματισμούς λέτε ότι αυτοί θα πρέπει να δημιουργήσουν ένα πρόπλασμα της κοινωνίας που έρχεται. Πιστεύετε ότι κάτι τέτοιο απασχολεί πραγματικά τους υπάρχοντες πολιτικούς σχηματισμούς στη χώρα μας;

-Όλα τα προηγούμενα που αναφέρετε, συμπληρώνονται στη συνέχεια του κειμένου μας από το ότι θα πρέπει να τα εφαρμόσουν οι πολιτικοί σχηματισμοί «αν θέλουν να επιβιώσουν». Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα εκφράζοντας στην ουσία μια «δημοκρατική ολιγαρχική δομή», έχουν άριστα ανακλαστικά αυτοσυντήρησης. Ήδη κάθε πολίτης θα έχει αντιληφθεί ότι η προσπάθεια ενός τέτοιου μετασχηματισμού των δομών και της προς τα έξω έκφρασης έχει αρχίσει σε πολλά κόμματα. Το αν οι αλλαγές αυτές θα είναι αληθινές, μόνιμες και εναρμονισμένες με τις ανάγκες του νέου πολιτισμικού ρεύματος, είναι υπόθεση όλων μας.

- Ποιο θεωρείτε το σημαντικότερο πρόβλημα της εκπαίδευσης στη χώρα μας;

-Είναι αναμφισβήτητο γεγονός, ότι η παγκόσμια εκπαίδευση και όχι μόνο η ελληνική εκπαίδευση, βρίσκεται σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης, η οποία δεν είναι παρά η έκφραση μιας παράλληλης παγκόσμιας κοινωνικής κρίσης αξιών και ιδεών. Το εκπαιδευτικό λοιπόν πρόβλημα δεν είναι μόνο ποσοτικό (δαπάνες Παιδείας), αλλά κυρίως πρόβλημα αξιών, που άλλες χάνονται, άλλες αμφισβητούνται και άλλες γεννιούνται μέσα στη συνεχώς μεταβαλλόμενη κοινωνία μας. Είναι η εξωτερίκευση μιας γιγαντιαίας σύγκρουσης ανάμεσα στην κοινωνική δομή που πεθαίνει και σ’ αυτήν που γεννιέται.

Το κύριο ερώτημα μέσα από το οποίο διαφαίνεται η κρίση αυτή είναι:

«Θα δομήσουμε μέσω της εκπαιδευτικής διαδικασίας ένα σύστημα αξιών, που μέσω της οικονομικής ανάπτυξης, θα στοχεύει στη δόμηση μιας κοινωνίας Ανθρώπων ή πρέπει η οικονομική ανάπτυξη να είναι αυτοσκοπός, στο βωμό της οποίας θα πρέπει να θυσιάσουμε μέρος ή και το όλον των ανθρώπινων αξιών;»

Επί πλέον θα πρέπει επί τέλους να τονιστεί η διαφοροποίηση μεταξύ των εννοιών της Παιδείας και της Εκπαίδευσης. Αυτό που αρχικά είναι αναγκαίο, προκειμένου να αποκατασταθεί μια νέα ουμανιστική κοινωνική ηθική, είναι η Παίδευση, η οποία σπανίως παρέχεται, και όχι μόνο η Εκπαίδευση του πολίτη. Στην «εκπαίδευση» ο πολίτης οφείλει το ζην αλλά στην Παιδεία το ευ-ζην.

Σταμάτης Αποστολάκης

Ο κ Σταμάτης Αποστολάκης, δάσκαλος, συγγραφέας, λαογράφος γεννήθηκε στην Αγία Ειρήνη Χανίων το 1932. Υπηρέτησε ως εκπαιδευτικός στα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης και σήμερα είναι συνταξιούχος. Από το 1959 ασχολείται με την συλλογή επεξεργασία και δημοσίευση στοιχείων από την ιστορία, τη λαογραφία και τις δημοτικές μας παραδόσεις. Έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 150 μελέτες και πολλά βιβλία. Έχει εργαστεί ως ραδιοφωνικός παραγωγός και διατηρεί μόνιμη σελίδα από το 1966 στην εφημερίδα «Χανιώτικα Νέα».

Ενδεικτικά, μερικά έργα του: «Λαογραφικά μελετήματα στον Ελευθέριο Βενιζέλο», «Η Μάχη της Κρήτης στη Νεοελληνική Ποίηση», «Η Χριστιανική Διδασκαλία στη Δημοτική Ποίηση της Κρήτης», «Λαογραφικά του Δωδεκαημέρου», «Τα Λαογραφικά του χορού στη Δυτική Κρήτη», «Ριζίτικα» κ.α. Για το έργο του έχει βραβευθεί και δυο φορές από την Ακαδημία Αθηνών.

Στο νέο τεύχος της ΑΜΑΛΘΕΙΑΣ δημοσιεύεται μια εκτεταμένη συνομιλία με τον Γιάννη Σταμέλο.

...

-Με την κατασταλαγμένη πείρα σας σήμερα τι θεωρείτε ότι καταξιώνει τον δάσκαλο;

-Η ευσυνείδητη εργασία, η αγάπη για τους μαθητές του και η ολόψυχη αφοσίωση στο έργο του, μοναδικό στον κόσμο σε προσφορά. Λειτούργημα που καταξιώνει!

...

-Αν χρειαστεί να σώσουμε κάτι από την παράδοσή μας με κάθε κόστος ποιο νομίζετε ότι θα πρέπει να διασώσουμε;

- Το ήθος και τις παρακαταθήκες των γονιών μας, το ριζίτικο τραγούδι των, τον πολιτισμό και την ανθρωπιά τους και το μεγαλείο της ψυχής των περισσοτέρων γιατί πάντα υπήρχαν και μειονότητες χωρίς το ανάστημα που όφειλαν να είχαν.

...

Το πλήρες κείμενο στο περιοδικό.

Ποιος τη ζωή μας, ποιος την κυβερνά...

Λεωνίδας Καβάκος, ο διεθνούς φήμης έλληνας βιολονίστας σε μια συνέντευξη στο

ΒΗΜΑ της 5/2/2012

«Για να εστιάσω κι εγώ στην εποχή μας, το κύριο πρόβλημα είναι κατά την άποψή μου ότι διεθνώς δεν υπάρχουν ηγέτες. Αυτή τη στιγμή κυβερνούν τον κόσμο άνθρωποι άξεστοι και απολίτιστοι, γι' αυτό άλλωστε και έχουμε φτάσει εδώ που έχουμε φτάσει. Ούτε όραμα έχουν ούτε καμία συναίσθηση της ευθύνης, όχι μόνο του να είσαι ηγέτης αλλά του να είσαι άνθρωπος. Οσο για τη σχέση τους με την τέχνη, η οποιαδήποτε προσέγγιση ή συνύπαρξη με κάποια μορφή της γίνεται είτε για λόγους πολιτικής ωφέλειας είτε για λόγους κοσμικούς. Αλλωστε, είναι γνωστό ότι όταν τίθεται θέμα περικοπών στους κρατικούς προϋπολογισμούς, το πρώτο θύμα είναι πάντα ο πολιτισμός. Η τέχνη αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια. Γι' αυτό σας λέω ότι είναι άξεστοι οι άνθρωποι και είναι πραγματική τραγωδία το ότι με τις αποφάσεις τους εγκλωβίζουν και δεσμεύουν και τις επόμενες γενιές».

(…)

«Επομένως πιστεύετε ότι το έλλειμμα είναι πρωτίστως πολιτιστικό;

«Είναι πρωτίστως ανθρωπιστικό και μέσα σε αυτό υπάρχει, βεβαίως, και η πολιτιστική διάσταση. Μην ξεχνάμε όμως ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν εμφανίστηκαν ουρανοκατέβατοι ούτε επιβλήθηκαν με πραξικοπήματα. Κάποιοι τους εξέλεξαν με δημοκρατικές διαδικασίες. Γι' αυτό λέω ότι η ανθρωπότητα, σε μεγάλο βαθμό, αξίζει ό,τι περνάει σήμερα. Δεν μπορώ να διανοηθώ πως ένας πολιτισμένος, υποτίθεται, κόσμος επιτρέπει να υπάρχουν άνθρωποι, ένα σύστημα ολόκληρο, το οποίο λειτουργεί ποντάροντας στη χρεοκοπία και στη δυστυχία άλλων ανθρώπων. Αυτό είναι πραγματικός κανιβαλισμός. Και φοβάμαι ότι ακόμη δεν έχουμε δει τίποτε».

Maurice Born

Ο Maurice Born είναι Εθνολόγος, Αρχιτέκτονας και Ερευνητής του Ινστιτούτου Περιβάλλοντος στο Παρίσι. Σήμερα ζει στην πόλη Espas στο Μπορντώ. Έχει γράψει αρκετά βιβλία και έχει ασχοληθεί, ως εκδότης, με την έκδοση άλλων 80 περίπου.

Το 1973 έγραψε το σενάριο για την ταινία του Ζαν Ντανιέλ Πολέ «Η Τάξη» με υπότιτλο «Οι λεπροί της Σπιναλόγκας: Οικειοποίηση μιας ανάμνησης» στην οποία μιλάει συνταρακτικά ο Επαμεινώνδας Ρεμουντάκης.
Στο νέο τεύχος της ΑΜΑΛΘΕΙΑΣ δημοσιεύεται συνέντευξη η οποία αφορά τη Σπιναλόγκα, τον κοινωνικό αποκλεισμό και άλλα ενδιαφέροντα θέματα.

(Απόσπασμα)

-Ο κοινωνικός αποκλεισμός σε τι βαθμό καθορίζει τον πολιτισμό μιας κοινωνίας;

-40 χρόνια που δουλεύω γύρω από αυτά τα θέματα, δεν συμμερίζομαι τον κοινωνικό αποκλεισμό. Οι λεπροί της Σπιναλόγκας δεν πιστεύανε ότι ήταν αποκλεισμένοι. Υπήρχε μια κοινωνική δικαιοσύνη αλλά ότι οι ίδιοι μένανε μέσα στην κοινωνία. Και αυτό το θέλανε πάρα πολύ. Τα περισσότερα παραδείγματα που έχουμε από κοινωνικούς εγκλεισμούς δείχνουν ανθρώπους που έκαναν οτιδήποτε για να μείνουν μέσα στην κοινωνία. Και στις περιπτώσεις που τους κόψανε το μισθό (το επίδομα που έπαιρναν) και που τους βάλανε σε ένα μέρος, όπως στη Σπιναλόγκα, θέλανε να μείνουνε μέσα στην κοινωνία.

Το μελέτησα πάρα πολύ με τους λεπρούς το Μεσαίωνα στη Γαλλία. Αν διαβάσετε τον κανονισμό αυτών των λεπροκομείων, εσείς κι εγώ δεν θα μπορούσαμε να μπούμε μέσα. Ήταν ένα σύστημα για εύπορους. Ένα σύστημα να μείνουν στην άκρη αλλά μέσα στην κοινωνία. Αντίθετα, δηλαδή, από την εικόνα που έρχεται από την περίπτωση της Σπιναλόγκας. Αν και ο ίδιος ο Ρεμουντάκης (ηγετική φυσιογνωμία από τους έγκλειστους της Σπιναλόγκας, στη βιογραφία του οποίου βασίστηκε το φιλμ «η Τάξη») έλεγε αργότερα: «καλά περνάγαμε εκεί». Η Σπιναλόγκα ήταν ένας μικρόκοσμος που κανείς τους δεν ήθελε να αλλάξει. Οι πρόσφυγες αρχικά μείνανε μη θέλοντας να φύγουν και τους αιχμαλώτισαν, οι Τούρκοι κάτοικοι μετά δεν ήθελαν να φύγουν και τους διώξανε, ούτε τέλος και οι λεπροί θέλανε να φύγουν. Όταν κατόπιν αυτοί πήγαν στην Αγία Βαρβάρα ξανάχτισαν σπιτάκια στο πρότυπο της Σπιναλόγκας. Η επιθυμία να μην θέλουν να την εγκαταλείψουν ήταν ένα μόνιμο χαρακτηριστικό των κατοίκων της Σπιναλόγκας.

Ο Ρεμουντάκης μου έχει πει και το έχω μαγνητοφωνήσει: «αυτοί που ήθελαν να φύγουνε, ήτανε οι νέοι». Αυτοί δηλαδή που δεν είχανε προσαρμοστεί. Δεν είχανε και τα σημάδια γιατί είχε ωστόσο ανακαλυφθεί το φάρμακο. Οι παλαιότεροι δεν θέλανε να φύγουν. Είχε γίνει τότε μια συνέλευση, σ’ αυτήν, οι νέοι δεν τολμούσαν να ψηφίσουν υπέρ της εγκατάλειψης της Σπιναλόγκας. Μιλάμε για το ’54-55. 

Σοφία Πελεκάνου

Σ΄ ένα καινούργιο φίλο μου, το Γιάννη το Σταμέλο

δίνω τις μαντινάδες μου, γιατί πολύ το θέλω.

17/11/2004

Σοφία Πελεκάνου

Η Σοφία Πελεκάνου είναι συνταξιούχος και κατοικεί στην Κριτσά. Φέτος ξαναβραβεύτηκε στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό μαντινάδας στο Τριήμερο Λόγου και Τέχνης στον Άγιο Νικόλαο. Το θέμα τολμηρό.

Σαν είναι ο άντρας δυνατός έχει διπλό τουφέκι

μόνο τ’ ενούς με το γ-καιρό, ο πετεινός… δεν στέκει!

Ο γέρος και ανε βαστά κάρβουνα στη γ-κουτάλα

Πυρώνει-ξεπυρώνει τη, δε ξεμακραίνει στάλα!

Πέρσι πάλι στον ίδιο διαγωνισμό με θέμα τη φιλία, πρώτο βραβείο:

Φιλία, μέλι σύγκερο, που το μασείς και λιώνει

και όταν είναι αληθινή, ποτέ τζης δεν παλιώνει

Με θέμα: «Σα θέλει η νύφη κι ο γαμπρός»:

Σα θέλει η νύφη κι ο γαμπρός τ’ αόρι σωπατεύει

γιατί η αγάπη κι ο καιρός και τα θεριά μερεύει

Με θέμα τον δίσεκτο χρόνο:

Φαίνεται χρόνο δίσεκτο με μοίρανε η μοίρα

Γι’ αυτό πολλά ‘ν’ τα βάσανα κι οι πίκρες απού πήρα

Μας δέχτηκε στο σπίτι της την 17^η Νοεμβρίου 2004. Έβρεχε διαρκώς και καθίσαμε συζητώντας τρεισήμισι ώρες. Είπαμε πολλά, μας διάβασε διάφορα από την δουλειά της. Μερικά μόνο από αυτά που θα μπορούσαν να μεταφερθούν στο χαρτί σε μια συνέντευξη είναι τα παρακάτω.

-Μπορείτε να κάνετε διάλογο με μαντινάδες;

-Ναι, μπορώ. Ειδικά άμα με τσιγκλήσεις αρνητικά γίνομαι χείμαρρος.

-Έχει συμβεί αυτό ποτέ;

-Με καλέσανε στην Ελούντα μια χρονιά στο Θ’ Κρητολογικό Συνέδριο να πω κι εγώ για τη ντοπιολαλιά της Κριτσάς και της ευρύτερης περιοχής του Μιραμπέλου καθώς και για την λαογραφία της περιοχής. Επί δυο ώρες απαντούσα στις ερωτήσεις που μου κάνανε με μαντινιάδες.

-Τι απρόοπτα μπορεί να έχει ένας τέτοιος διάλογος;

-Ότι μπορείτε να φανταστείτε. Όταν ήμουν 22 χρονών είχαμε πάει σ’ ένα γάμο στ’ Ανώγεια. Εκεί σ’ έναν τέτοιο δημόσιο διάλογο με μαντινιάδες «μάλωσα» με τον καλύτερο μαντιναδολόγο τότε των Ανωγείων. Τον στρίμωξα τόσο πολύ που κόντεψε να με σκοτώσει.

-Συνηθίζονται τέτοιες κόντρες σε γλέντια;

-Ναι, αλλά δε μιλάμε για δυο τρεις στίχους. Μιλάμε για διάλογο μιάμισης ώρας! Σταμάτησε ο γάμος. Μου έλεγε πράματα που με προκαλούσαν και βέβαια εγώ δε μπορούσα να τ’ αφήσω αναπάντητα. Δε θυμάμαι ακριβώς, αλλά το νόημα ήταν ότι εμείς στο Λασίθι είμαστε πατατάδες, φασουλάδες και τέτοια. Σε μια απάντησή μου του είπα:

Ποτέ μου άντρα να μη δω, άντρα μου δε σε θέλω

γιατί δεν έχω βοσκαρά να πα σε ματαδένω

καταλαβαίνετε… Και κουβέντα στην κουβέντα τον στρίμωξα και δε μπορούσε να πει τίποτα. Θα γινότανε κακό και θα χάλαγε ο γάμος. Ευτυχώς, πάλι με μαντινιάδες το στρώσαμε το πράμα. Του είπα:

Με τα πορτοκαλόφυλλα δεν κάνουνε ντολμάδες

δεν έχει παρεξήγηση μέσα στις μαντινάδες

Δώσαμε τα χέρια και συμφωνήσαμε να τον παντρέψω ή να με παντρέψει και έληξε το θέμα εκεί. Μετά απ’ αυτό το συμβάν δεν ξαναειδωθήκαμε μ’ αυτόν. Έμαθα αργότερα πως είχε φύγει στη Γερμανία.

Το περιστατικό αυτό ήτανε και ένα μάθημα για μένα. Έκτοτε δεν αντιδίκησα, δεν το ξανάκανα, γιατί τα πράματα είχανε αγριέψει πολύ. Μπορεί να ξέσπαγε καυγάς και να χάλαγε ο γάμος.

-Θέλει μεγάλη ετοιμότητα όμως ένας τέτοιος διάλογος…

-Οι μαντινάδες θέλουνε άνθρωπο να κατέχει

και γλώσσα να τσι κελαηδεί και νου να τις ξετρέχει.

-Είστε από την Κριτσά γέννημα θρέμμα;

-Ναι. Γεννήθηκα το 1942. Το πατρικό μου είναι Ψιλάκη.

-Οι γονείς σας με τι ασχολούνταν;

-Ο πατέρας μου ήταν οικοδόμος, καλλιτέχνης την εποχή εκείνη. Αγγέλους έκανε. Σκάλιζε μάρμαρα, έχτιζε … Περνάω σήμερα και βλέπω τα έργα του και τον θυμάμαι με μεγάλη αγάπη.

Η μητέρα μου, νοικοκυρά, ήταν το γένος Διαλυνά. Προερχόταν από αρχοντική οικογένεια της εποχής. Στο σπίτι μας είχαμε αρχές, αγάπη μεταξύ μας αλλά και αλληλεγγύη προς τους αναξιοπαθούντες συνανθρώπους μας.

Η γιαγιά μου από την μητέρα μου ήτανε το γένος Παπαδούλη. Οι Παπαδούληδες ήτανε όλοι ριμαδόροι και φιλόσοφοι. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς, θυμάμαι απαντούσαν στο δρόμο με δίστιχα. Ίσως από ‘κει να ‘χω πάρει κι εγώ…Είχα βέβαια και πολλά ερεθίσματα από τη ζωή στο χωριό. Από τη γειτονιά μου, από τους ανθρώπους που έρχονταν και δούλευαν στα χτήματά μας, από τα ξενύχτια που κάναμε για να σπάσουμε τ’ αμύγδαλα, κύρια δραστηριότητα παλιά στο χωριό. Μιλάγαμε πολύ και ακούγαμε διάφορες ιστορίες από τους γεροντότερους. Στοιχεία από αυτές τις ιστορίες έχω χρησιμοποιήσει στα γραφτά μου. Κυρίως στα διηγήματα.

-Τι γράμματα ξέρετε;

-Εγώ με τα δεδομένα της εποχής μου ήμουνα γραμματισμένη. Είχα τελειώσει το Γυμνάσιο της εποχής εκείνης, το λεγόμενο οχτατάξιο, και είχα μπει στην Οικιακή Οικονομία της Θεσσαλονίκης. Επειδή, όμως, ήμουνα μοναχοπαίδι ο πατέρας μου δε με άφησε να πάω. Όχι πως δεν ήτανε ανοιχτό μυαλό, αλλά είχαμε  χάσει δυο αδέρφια μου και φοβόταν. Μου είχανε υπερβολική αγάπη, ασφυχτική θα έλεγα, που κάποιες φορές μου έκανε κακό.

-Με τι ασχοληθήκατε στη ζωή σας;

-Τα πρώτα χρόνια δούλεψα στη Σίνγκερ στο Ηράκλειο. Μετά ανοίξανε τα ξενοδοχεία εδώ στην περιοχή μας και δούλεψα σ’ αυτά στον Άγιο Νικόλαο. Το ’97 που πέθανε ο Βαγγέλης μου δεν είχα πλέον διάθεση και έχοντας τις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης  σταμάτησα.

-Με τη μαντινάδα και την ποίηση από πότε ασχολείσθε;

-Το 1948 είχα μια αδερφή η οποία αρρώστησε με πνευμονία και πέθανε στους εννιά μήνες. Ήμουνα έξι χρονών και τη λάτρευα. Την ημέρα της κηδείας, όπως έκλαιγε η μαμά μου στο μνήμα κατά την ταφή, ξαφνικά χωρίς να το θέλω άρχισα κι εγώ να κλαίω και φωναχτά να ταιριάζω στιχάκια. Δεν σκεφτόμουνα, έτσι έβγαινε. Σαν παιδί που ήμουν δεν συνειδητοποίησα τι έκανα, όμως αυτό συζητήθηκε στο χωριό.

Και στο σχολείο έγραφα μαντινάδες τις οποίες δυστυχώς δεν κράτησα.

Στο χωριό υπήρχε ο Σταύρος ο Ταβλάς, που έπαιζε βιολί και ήτανε πολύ φίλος του πατέρα μου. Εκείνα τα χρόνια -πολλές φορές αναπολώ τις στιγμές αυτές- ερχόντουσαν καντάδα στον πατέρα μου. Το σπίτι μας ήτανε πάντα ανοιχτό, και ο Σταύρος με πείραζε.

-Καλά τις καντάδες δεν τις κάνανε μόνο στις κοπέλες;

-Όχι μόνο στις κοπέλες. Κάνανε για παράδειγμα μια παρέα στο καφενείο οι φίλοι για κάποιο λόγο και ‘κει που καθόντουσαν λέγανε: δεν πάμε στο Μανόλη καντάδα; Πάμε! Και ερχόντουσαν. Οπότε ανοίγαμε την πόρτα, βγάζαμε τις ρακές τους μεζέδες, ό,τι μπορούσαμε να έχουμε για μεζέ… και γινότανε γλέντι.

Σε μια τέτοια παρέα λοιπόν με πείραζε, μικρό κορίτσι, ο Σταύρος με το βιολί και κάθε φορά που έφερνα στο τραπέζι κάποιο μεζέ μου ‘λεγε : καλώς τηνε την αγαπητικιά μου. Οπότε θυμάμαι ότι του σκάρωσα την πρώτη μου μαντινάδα:

Το πορτοκάλι ράγισε δέσε το με το τέλι

μα να σε πάρω θέλω ’γω κι αν είμαι και κοπέλι.

-Και τη θυμάστε ακόμα;

-Του την έλεγα μέχρι να πεθάνει, όταν τον συναντούσα.

-Τα ποιήματα και οι μαντινάδες σας είναι κυρίως βιωματικά;

-Γράφω βιωματική ποίηση. Η ποίηση είναι για μένα λύτρωση, ειδικά τα τελευταία χρόνια. Γράφω όταν νοιώθω έντονη τη μοναξιά μου και θέλω να φωνάξω. Και όχι μόνο έμμετρα αλλά και με πεζοτράγουδα.

-Συμμετέχετε σε διαγωνισμούς ποίησης και έχετε διακριθεί στο Τριήμερο Λόγου και Τέχνης του Δήμου Αγίου Νικολάου αρκετές φορές. Θέλετε να μας πείτε δυο λόγια γι’ αυτές σας τις διακρίσεις;

-Έχω πάρει δεκαοχτώ φορές μέρος σε διαγωνισμούς μαντινάδας και διηγήματος και έχω σε όλους βραβευθεί. Τα περισσότερα είναι πρώτα βραβεία. Στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό του Δήμου Αγίου Νικολάου, τη Μορφωτική Στέγη Ιεράπετρας, το Λιμενικό Σώμα, στα Κρητικά Επίκαιρα, κ.α. Δυστυχώς δεν έχω πάντα ενημέρωση για τους διαγωνισμούς στους οποίους θα μπορούσα να συμμετάσχω.

-Εκτός από τις μαντινάδες ασχολείστε και με το διήγημα;

-Με το λαογραφικό διήγημα και τη ντοπιολαλιά της περιοχής της Κριτσάς.

-Έχετε δημοσιεύσει γραπτά σας;

-Στον «Ιστρώνα» και στην «Ίστρια ζωή». Η «Τόλμη» έχει περάσει ορισμένα δικά μου, ο Καυκαλάς έχει γράψει για μένα στα «Κρητικά Επίκαιρα», ο οποίος ήταν φοβερός. Πολλές φορές δημοσίευε μετά από κάθε διαγωνισμό, όταν του στέλνανε αντίγραφα. Είχε γράψει για μένα ότι χειρίζομαι πάρα πολύ ωραία την ντοπιολαλιά της Κριτσάς και ότι την έχω απολύτως σωστή.

-Δεν επιδιώξατε να δημοσιεύσετε συστηματικά;

-Όχι. Πριν πεθάνει ο σύζυγός μου ο Βαγγέλης είχαμε συζητήσει με κάποιον εκδότη, Κρητικό, ο οποίος εδρεύει στην Αθήνα, αλλά οι όροι του δεν μου άρεσαν.

-Ενδιαφέρθηκε κάποιος, από τους δημόσιους φορείς, για το έργο σας;

-Ο Μιχάλης ο Γεροντής, ο φιλόλογος, έχει αρκετές φορές χρησιμοποιήσει γραπτά μου για να διδάξει στους μαθητές την ντοπιολαλιά της Κριστάς εδώ στο Γυμνάσιο.

-Εννοώ τη Νομαρχία, το Δήμο ή την Κοινότητα της Κριτσάς…

-Όχι.

- Ο κόσμος που σας ξέρει πως σας αντιμετωπίζει;

-Από τον Άγιο Νικόλαο και την Κριτσά κάθε φορά που βραβεύεται εργασία μου με παίρνουν τηλέφωνο για να με συγχαρούνε ακόμα και άνθρωποι που δεν είναι από ‘δω.  Στο δρόμο επίσης με χαιρετάνε και με αντιμετωπίζουνε πολύ ζεστά… Αναγνωρίζουνε ότι αυτό που κάνω είναι σημαντικό, χαίρονται που μ’ έχουν συμπολίτισσα και μου το δείχνουν. Ακόμα έρχονται πολλοί για να τους γράψω στιχάκια για κοινωνικές εκδηλώσεις. Βαφτίζει κάποιος ένα παιδί και έρχεται να του γράψω την καρτούλα της πρόσκλησης. Σε γάμους επίσης, στις εορτές, θέλουνε να στείλουνε χρονιά πολλά με μαντινάδες κ.α.

-Κρατάτε αρχείο για όλα αυτά που γράφετε;

-Δυστυχώς το κατάλαβα αργά και μόνο τα τελευταία χρόνια έχω αρχίσει και κρατάω αντίγραφα των γραπτών μου.

-Νομίζετε ότι είναι θείο δώρο ή ότι σιγά-σιγά μπορεί κανείς με την ασχολία και την επιμονή να γράψει καλές μαντινάδες;

-Θείο δώρο μπορεί να είναι ως ένα βαθμό. Πρέπει όμως να το καλλιεργήσεις, να ασχοληθείς. Αυτά που γράφεις θα πρέπει να είναι και γραμματικά και συντακτικά σωστά. Να αποφεύγεις τους νεολογισμούς, τους βαρβαρισμούς, τις ξένες λέξεις, να χρησιμοποιείς σωστά την ντοπιολαλιά.

-Δυσκολεύεστε να βρείτε τις κατάλληλες λέξεις στη σύνθεση;

-Όχι. Έχω μεγάλη ευχέρεια και αυτό νομίζω ότι το οφείλω στην πολλή επικοινωνία που είχα παλιά με τον κόσμο. Με τους ανθρώπους κάθε ηλικίας και κυρίως τους γεροντότερους που μιλούσαν την ντοπιολαλιά της περιοχής.

-Ποια είναι η θεματογραφία σας στις μαντινάδες;

-Στη ζωή μου είμαι πολύ πεσιμίστρια και αυτό μου βγαίνει στις μαντινάδες. Τα λαογραφικά και τα διηγήματά μου είμαι εύθυμα, ακόμα και ξεκαρδιστικά. Και ζω το κλίμα των έργων μου, όταν τα γράφω. Επιδιώκω συνειδητά τη δημιουργία ατμόσφαιρας από την εποχή των παππούδων μας.

Η μαντινιάδα και το μοιρολόι εδώ στην περιοχή μας είναι ίδια πράματα. Όταν πέθανε ο Βαγγέλης πέρασαν πάρα πολλοί. Σε καθέναν που ερχότανε του ‘λεγα και μια μαντινιάδα ξεχωριστή. Θυμάμαι του Αντώνη:

Χίλια καλώς ορίσατε Αντώνη Δερμιτζάκη

ήχασα τον Βαγγέλη μου κι είμαι να πιώ φαρμάκι.

Του Μιραμπέλου το μοιρολόι είναι μαντινιάδες που μιλάνε για πόνο, για χαμό, για απελπισία, για όνειρα που δε θα πραγματοποιηθούν, ενώ η μαντινιάδα μιλάει για την αγάπη, για τα μάτια, για την ελπίδα… Είναι πολλές φορές κοινωνικό σχόλιο, άλλοτε είναι σκωπτική… Μερικές σκωπτικές είχα γράψει για τον τουρισμό:

Κρήτη νησί περήφανο χιλιοτραγουδισμένο

αχ, ο έρμος τουρισμός πως σ’ έχει καμωμένο.

Τσ’ ακρογιαλιές σου ήχασες εδά τσι κατοικούνε

οι Φιλανδές κι οι Σουηδές που πράμα δε φορούνε.

Άλλες, παίνια στην Κρήτη, αυτές πήρανε βραβείο στα Κρητικά Επίκαιρα:

Εξεσυνοριστήκανε γ-τα βουνά τσι Κρήτης

κι απ’ όλα ομορφότερο εβγήκε ο Ψηλορείτης.

Ήθελα να ’μαι σαλπιχτής πάνω στον Ψηλορείτη

για να σαλπίζω τσ’ ήρωες που δόξασαν την Κρήτη.

Τα μάτια σου τα ερωτικά λίμνες του Παραδείσου

Καρφίχτης Βενετσάνικος είναι για το κορμί σου.

Μάτια που δεν εκλάψανε για μιας αγάπης πόνο

άδικα τα ‘πεψε ο Θεός για το ιμπρέτι* μόνο.

* Ιμπρέτι = για το χάζι, για να υπάρχουν έτσι, για τη φιγούρα

Είναι τα μάτια σου γιατρός στου έρωτα τον πόνο

αι διακονιάρης γίνομαι για μια ματιά σου μόνο.

Μάτια απού η λάμψη τους δε σβήνει με το χρόνο

αυτά ‘ναι που γιατρεύουνε του έρωτα τον πόνο.

Τα μάτια σου με βάνουνε και κάνω όνειρα χίλια

μα άδικα μου τάσσουνε λαγούς με πετραχήλια.

Με μια ματιά κάνεις πληγές και μ’ άλλη με γιατρεύεις

ήθελα και να κάτεχα ίντα Θεό λατρεύεις.

-Ποια από τις δικές σας μαντινάδες, σας εκφράζει καλύτερα;

-Μην πεις πως είσαι έξυπνος κι έχεις νοικοκυράτο

σαν θέλει η μοίρα κι ο Θεός φέρνει τα πάνω κάτω.

Γιατί είναι έτσι. Και ακόμα:

Ο άτυχος, λέει, όντε διψά, βρίσκει νερά φουντάνα

μα δεν αφήνει για να πιει η μοίρα του η πουτάνα.

Σήμερα 17 Νοεμβρίου που τιμάμε την επέτειο του Πολυτεχνείου να σας διαβάσω δυο στροφές από ένα ποίημα που έχω γράψει γι’ αυτά τα παιδιά:

Παλικαράκι έβαλες το στήθος σου ασπίδα

κι ορθώθηκες σα γίγαντας και σα σταυραετός

άπλωσες τις φτερούγες σου κι έδωσες την ελπίδα

το αίμα σου έγινε βροντή που ξύπνησε ο λαός…

-Ποια από τις μαντινάδες που έχετε ακούσει ή έχετε διαβάσει θα θέλατε να ήταν δικιά σας;

-Θυμάμαι τη μαντινάδα, αλλά αυτή τη στιγμή δε θυμάμαι ποιος την έχει γράψει:

Όταν ζυγίζεις τη χαρά να βγάζεις και τη φύρα

γιατί δεν ξέρεις αύριο τι σου φυλάσσει η μοίρα.

-Ποιοι έχουν επιδράσει στο έργο σας;

-Όταν ήμουνα μικρή ήξερα τουλάχιστον είκοσι φύλλα από τον Ερωτόκριτο απ’ έξω…

-Διαβάζετε;

-Τα πάντα και πάρα πολύ.

-Τι διαβάζετε;

-Από Καζαντζάκη, που είναι η αδυναμία μου, μέχρι Ουμπέρτο Έκο.

-Ποιο σας άρεσε του Έκο;

-Το Όνομα του Ρόδου. Το έχω διαβάσει τρεις φορές. Μου αρέσει η Ιστορία του Βυζαντίου, ο Κώστας Ουράνης, τα ποιήματά του… Ο Ουράνης μου άρεσε από μικρή που ήμουν. Μ’ αρέσει να διαβάζω εφημερίδες τα πολιτικά άρθρα του Πλωρίτη. Να σας πω και μια ωραία πολιτική μαντινάδα:

Όπου θωρείς πολλά φιλιά και περισσές αγάπες

μοιάζουνε ψηφοδέλτια που ρίχνουνε στις κάλπες.

Διαβάζω όλες τις εφημερίδες ανεξάρτητα από την κομματική τους τοποθέτηση και τις τοπικές που μου αρέσουνε ιδιαιτέρως.

-Το ότι είστε γυναίκα είναι καλό ή κακό γι’ αυτό που κάνετε; Σας δημιούργησε προβλήματα;

- Πιστεύω ότι η γυναίκα δε διαφέρει σ’ αυτά απ’ τον άντρα. Για τις μαντινάδες και τα διηγήματα που μετέχω σε διαγωνισμούς, ακόμα και να θέλανε να μου πούνε τίποτα δεν τα σήκωνα. Βεβαίως δεν έδωσα ποτέ κανένα δικαίωμα για να μου πει κανείς κάτι. Και ο πατέρας μου και ο άντρας μου είχανε ανοιχτά μυαλά  Η μητέρα μου ήταν ακόμα πιο ανοιχτόμυαλη και παρ’ ότι ζούσαμε σε μια μικρή κοινωνία δεν επιτρέπανε σε κανέναν να πει το παραμικρό.

Για να καταλάβετε σας λέω ακόμα ότι έχω επαγγελματικό δίπλωμα οδήγησης από το 1973.

-Οι μαντινάδες που γράφουν γυναίκες έχουν διαφορά από αυτές που γράφονται από άντρες;

- Νομίζω πως όχι. Υπάρχουν άντρες που γράφουν πάρα πολύ αισθαντικές μαντινάδες.

-Μπορεί κανείς διαβάζοντας μαντινάδες να καταλάβει ότι είναι γραμμένες από γυναίκα;

- Όχι. Εγώ το έχω δοκιμάσει. Έχω δώσει ψευδώνυμο αντρικό και δεν έχουν καταλάβει ότι τις έχει γράψει γυναίκα. Νομίζω ότι η μαντινάδα δεν εξαρτάται από το φύλο του μαντιναδολόγου.

-Επειδή οι γυναίκες είναι πιο συναισθηματικές…

- Υπάρχουν και άντρες. Πολλές φορές οι γυναίκες είναι πολύ πιο σκληρές από έναν άντρα.

Ορισμένες γυναίκες που γράφουν μαντινάδες τις καταλαβαίνεις. Είναι μια απ’ το Ηράκλειο, μερικές από τη Σητεία, τις καταλαβαίνεις ότι είναι γυναίκες από τον τρόπο που γράφουνε.

-Πώς το καταλαβαίνετε;

- Ο λόγος τους είναι γεμάτος από γυναικεία καλολογικά στοιχεία. Το ύφος του λόγου είναι γυναικείο. Φαίνεται το παιχνίδισμα του φύλου.

-Πώς βλέπετε να εξελίσσεται η μαντινάδα στην Κρήτη; Θα υπάρξει αξιόλογη συνέχεια στις επόμενες γενιές;

-Όσο καλλιεργείται η Κρητική μουσική θα καλλιεργείται και η μαντινιάδα. Στα χωριά περισσότερο και λιγότερο στις πόλεις είναι ακόμα ζωντανή. Και χαίρομαι ειδικά στο χωριό μου που βλέπω μικρά παιδιά 10-12 χρονών να πηγαίνουν στη λύρα, στο μαντολίνο… Κι εγώ παίζω μαντολίνο από μικρή, είμαι αυτοδίδακτη.

Έχει καλούς νέους μαντιναδολόγους. Η παράδοση εδώ συντηρείται, έστω και όχι πάντα πιστά. Στο χορό για παράδειγμα βλέπω σε παραδοσιακούς χορούς να κάνουν φιγούρες μπαλέτου…

-Με την πείρα που έχετε τι θα επισημαίνατε στους νέους μαντιναδολόγους;

-Η μαντινάδα θέλει παλιές λέξεις, να γράφεται με την ντοπιολαλιά και όχι με νεολογισμούς και αγγλοελληνικά. Και σωστή ρίμα.

-Ποια είναι η μεγαλύτερη επιθυμία σας στη ζωή σχετικά με τις μαντινάδες;

-Αυτά που γράφω να τα αφήσω μαζεμένα σαν μια μικρή ανάμνηση στα παιδιά μου και τα εγγόνια μου. Και να μπορέσουνε κάποτε να εκδοθούν ώστε να μείνουν σε κάθε ενδιαφερόμενο

-Τι ελπίζετε να κάνετε στο μέλλον;

-Θέλω να κάνω ένα θεατρικό έργο με την Κριτσοτοπούλα τη Ροδάνθη. Γι’ αυτό έχω πάρει το πρωτότυπο του Διαλυνομιχάλη και το μελετάω προσεχτικά. Θέλω να γράψω ένα θεατρικό έργο πάνω σ’ αυτό. Να παίζεται και να αναβιώνει η ιστορία της ηρωικής Κριτσοτοπούλας που θυσιάστηκε για την πατρίδα και τη θρησκεία της. Με την ντοπιολαλιά της Κριτσάς.

Θέλω ακόμα να γράψω μια σειρά διηγημάτων με λαογραφικό υλικό, στην ντοπιολαλιά της περιοχής, με τις εικόνες που έχω στο μυαλό μου, για να μείνουν κάποια πράγματα που πάνε να εξαφανιστούν.

-Σας ευχαριστώ πολύ.

-Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Κωστής Δαβάρας

Απόσπασμα από μια συνομιλία του Ομοτίμου Καθηγητή Προιστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών
Κωστή Δαβάρα με τον Γιάννη Σταμέλο.
Το πλήρες κείμενο στην "Αμάλθεια" που κυκλοφορεί

Ο Κωστής Δαβάρας είναι Ομότιμος Καθηγητής Μινωικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Διετέλεσε Έφορος Αρχαιοτήτων Ανατολικής Κρήτης.

Έλαβε μέρος και επέβλεψε πάρα πολλές ανασκαφές και διδακτορικά. Δημοσίευσε περισσότερες από 47 μελέτες στα Ελληνικά, Αγγλικά, Γαλλικά και Γερμανικά. Εκτός από τα εξειδικευμένα συγγράμματα και τα βιβλία Ιστορίας έχει ακόμα γράψει οδηγούς για τους ακόλουθους αρχαιολογικούς χώρους: «Το Ανάκτορο της Ζάκρου», «Σούνιον: Αρχαιολογικός Οδηγός», «Μουσείο Αγίου Νικολάου», «Ανατολική Κρήτη», «Κνωσός και Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου», «Μάλια» και «Φαιστός - Αγία Τριάδα - Γόρτυνα».

-Τι είναι αυτό που καθορίζει την πορεία μας στη ζωή;

-Είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί. Εμένα προσωπικά ίσως είναι το γεγονός ότι γεννήθηκα, πήγα σχολείο και μεγάλωσα στους πρόποδες της Ακρόπολης. Θυμάμαι τη γιαγιά μου που με πήγαινε μικρό στην Ακρόπολη και με ξεναγούσε. Ίσως αυτά έπαιξαν ένα ρόλο. Το Γυμνάσιό μου, το ιστορικό 1^ο Γυμνάσιο της Πλάκας, ήταν ακριβώς κάτω από την Ακρόπολη. Ο Τρικούπης ήταν μαθητής του. Θυμάμαι ακόμα τον εαυτό μου να τριγυρίζω μεταξύ του Διονυσιακού Θεάτρου και της Αρχαίας Αγοράς.

- Έχετε ανασκάψει σχεδόν όλο το νομό Λασιθίου, τι θεωρείτε το πιο σημαντικό από όσα έχετε φέρει στο φως;

-Πρέπει να σας πω ότι όλες μου οι ανασκαφές, ανεξαιρέτως, ήταν σωστικές. Καμία δεν ήταν ανασκαφή την οποία διάλεξα εγώ. Δηλαδή έτρεχα σε χώρους οι οποίοι κινδύνευαν από τους αρχαιοκαπήλους. Πράγματα τα οποία κινδύνευαν να συληθούν ή να καταστραφούν από μπουλντόζες, από άναρχη δόμηση, από τέτοια. Δεν είχα την καλή τύχη, όπως άλλοι συνάδελφοί μου, την επιλογή, να πω θέλω να σκάψω εκεί. Όπως ο Πλάτων με τη Ζάκρο, το μεγάλο έργο της ζωής του, γιατί αυτός το διάλεξε δεν τον υποχρέωσε κανείς. Έτσι πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου. Τριανταπέντε χρόνια στην αρχαιολογική υπηρεσία και οκτώ χρόνια περίπου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, από το οποίο συνταξιοδοτήθηκα. Το Πανεπιστήμιο είναι άλλη δουλειά, άλλο επάγγελμα. Το ερευνητικό μέρος είναι το ίδιο αλλά το άλλο εκεί είναι διδακτικό. Στα 60 μου έπρεπε να αλλάξω επάγγελμα.

 

-Με το ιερό κορυφής στο Χαμαίζι τι ιδιαιτερότητα είναι αυτή με την κάτοψη;

-Δεν είναι ιερό κορυφής, ήταν σφάλμα το οποίο έκαμε ο Πλάτων. Νόμισε ότι ήταν ιερό κορυφής. Ακριβώς για να το εξακριβώσω αυτό πήγα κι έσκαψα. Την ανασκαφή δεν την έκανα εγώ, την έκανε ο Ξανθουδίδης στις αρχές του αιώνα. Και έτσι έχουμε την ελλειψοειδή κάτοψη σε όλες τις Ιστορίες της Τέχνης. Τη διάσημη αυτή κάτοψη.

Πρέπει να ήταν ένα φρούριο το οποίο να ήλεγχε την οδό από την Ανατολική Κρήτη προς την Κεντρική Κρήτη.

-Πώς νοιώθει κάποιος αρχαιολόγος όταν η σκαπάνη του φέρνει στο φως κάτι πολύ σπουδαίο;

-Ενθουσιασμό. Ζει πάρα πολύ έντονες στιγμές και μεγάλη υποχρέωση απέναντι στο αντικείμενο αυτό που έρχεται στο φως, το οποίο ήτανε στη γη χιλιάδες χρόνια. Το προνόμιό του και η υποχρέωσή του είναι να το μελετήσει και να το δημοσιεύσει. Και είναι πολύ δύσκολο κάτι τέτοιο, κυρίως όταν κανείς κάνει πολλές ανασκαφές.

-Ποιο είναι το όνειρο κάθε νέου αρχαιολόγου; Έχει στο μυαλό του ότι θα ανακαλύψει μια νέα Τροία, μια Κνωσό, ένα Παλαίκαστρο;

-Όχι αναγκαστικά. Δεν είναι μόνο τα ευρήματα. Υπάρχουν αρχαιολόγοι που δεν έχουν κάνει καμία ανασκαφή. Σημασία έχει η μελέτη και η επαφή με το αρχαίο. Η ανασκαφή είναι ένα τμήμα μόνο.

 

-Υπάρχουν ορόσημα στον μινωικό πολιτισμό, τον μινωίτη και την κοινωνία του;

-Πέρασε, όπως όλοι οι πολιτισμοί, από μια φάση ανάπτυξης, μια φάση ωριμότητας και μια φάση παρακμής. Λένε ότι και οι πολιτισμοί, επειδή είναι δημιουργία του ανθρώπου, ακολουθούν και αυτοί έναν βιολογικό κύκλο. Έτσι λέει η φιλοσοφία της Ιστορίας. Για τους μινωίτες, έχουν πει ότι είναι η χαρά της ζωής. Το ότι δεν είχε κατακτηθεί η Κρήτη της επέτρεψε να ζήσει χρόνια ακμής ελεύθερα. Και έτσι μπόρεσε να αναπτύξει έναν σπουδαίο πολιτισμό. Έναν από τους μεγάλους πολιτισμούς της ανθρωπότητας. Με δικά του χαρακτηριστικά και με επιδράσεις και από την Αίγυπτο και από την Ανατολή.

-Σε ένα νέο αρχαιολόγο τι θα λέγατε;

-Να σπουδάσει κάτι άλλο. Ειλικρινά θα τόλεγα αυτό γιατί ως αρχαιολόγος θα πρέπει να είναι υπάλληλος του ελληνικού δημοσίου και την αθλιότητα του ελληνικού δημοσίου την ξέρετε και εσείς και εγώ.

-Τι είναι αυτό που μας καταξιώνει ως ανθρώπους;

-Είναι πολύ βαθύ το ερώτημα… Το να κάνουμε το καθήκον μας. Το καθήκον του καθενός εκεί που έχει ταχθεί. Ο Λεωνίδας ετάχθη στις Θερμοπύλες, εγώ ετάχθην στην Σπιναλόγκα, άλλος ετάχθη στο δημόσιο ταμείο… Η ορθή συμπεριφορά αν θέλετε. Να είμαστε καλοί πολίτες, να εκτελούμε το πολιτικό μας καθήκον παράλληλα με το επαγγελματικό. Να επηρεάζουμε το περιβάλλον μας επ’ αγαθώ. 

Θανάσης Κουτρουβέλης

Γιάννης Σταμέλος, Θανάσης Κουτρουβέλης και ο δήμαρχος Σητείας Θοδωρής Πατεράκης, η φωτογραφία από την τελετή βράβευσης στη Σητεία

Ο αρχιτέκτονας Θανάσης Κουτρουβέλης σπούδασε Καλές Τέχνες στο King’s College και Αρχιτεκτονική στο Architectural Association, στο Λονδίνο. Το 1985 εκλέχτηκε μέλος του Βασιλικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής Βρετανίας RIBA. Για μικρές περιόδους ασχολήθηκε με την διδασκαλία Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού, την Ιστορία της Τέχνης και την Ιστορία του Κινηματογράφου. Από το 1976 ασχολείται με τη συλλογή και μελέτη επιστημονικών οργάνων και κυρίως οργάνων γεωμετρίας και σχεδίασης.

Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών πρόσφατα (Δεκέμβριος 2010 - Ιανουάριος 2011) οργάνωσε μια σειρά εκδηλώσεων αφιερωμένες στον Κίρκινο και τη Γεωμετρία με αφορμή την έκθεση των γεωμετρικών οργάνων της συλλογή του.

Με αφορμή τη βράβευση στο νομό μας των μαθητών που διακρίθηκαν στους φετινούς διαγωνισμούς της Μαθηματικής Εταιρείας ο κ. Κουτρουβέλης υπήρξε κεντρικός ομιλητής με θέμα τις επιδράσεις της Γεωμετρίας στην Τέχνη και την Τεχνολογία. Στο ίδιο πλαίσιο είχαμε και την παρακάτω συνομιλία.

-Έχετε κάποιους δεσμούς με την Κρήτη; Υπάρχει η Κρήτη στη συλλογή σας;

-Βεβαίως. Ο γιός μου είναι κατά το ήμισυ Κρητικός. Ερχόμαστε κάθε χρόνο για διακοπές. Η Κρήτη υπάρχει παντού σε κάθε πολιτισμικό στοιχείο στη Μεσόγειο. Ο Δαίδαλος, το δημιούργημά του ο Τάλως και το ανίψι του ο Κίρκινος πιστώνονται με την πατρότητα των σημαντικότερων εργαλείων στην υπηρεσία του ανθρώπου. Μέσα σ’ αυτά είναι και ο διαβήτης. Μπορεί να μην είναι γέννημα και θρέμμα Κρητικοί αλλά σίγουρα αποτελούν ένα σημαντικό τμήμα της Μινωικής μυθοπλασίας.

- Ήσασταν καλός μαθητής στα μαθηματικά στο σχολείο;

-Γεωμετρία 19, Στερεομετρία 20’ , Άλγεβρα 14, Τριγωνομετρία 7. Ξεχνούσα πάντοτε τους τύπους κι έκανα λάθη στις πράξεις. Σήμερα το λένε δυσλεξία.

-Από μικρός είχατε το «πάθος» του συλλέκτη;

-Ναι, πρέπει να είναι γονίδιο.

-Υπάρχουν κι άλλοι συλλέκτες γεωμετρικών οργάνων στην Ελλάδα;

-Υπάρχουν. Πρόσφατα μάλιστα δόθηκε μια συλλογή λογαριθμικών κανόνων στο Μουσείο Μπενάκη.

-Τι είναι αυτό που προκαλεί κάποιον να γίνει συλλέκτης γεωμετρικών οργάνων;

-Σίγουρα το ενδιαφέρον του για το σχέδιο και τη γεωμετρία. Έχουμε και διάφορες ενδιαφέρουσες περιπτώσεις, όπως ένας Άγγλος μεγαλοτραπεζίτης που ήθελε να γίνει αρχιτέκτων και για κάποιους λόγους δεν πραγματοποίησε την επιθυμία του και ο οποίος έχει μια από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συλλογές.

-Είστε ένας από τους γνωστότερους συλλέκτες στον κόσμο στα γεωμετρικά όργανα. Το κλίμα παγκοσμίως πώς είναι σχετικά;

-Όχι δεν είμαι καθόλου γνωστός. Οι συλλέκτες κρύβονται για πολλούς λόγους που είναι προφανείς. Ακόμα και σε δημοπρασίες βρίσκονται πίσω από κάποιον άλλο ή πίσω από το τηλέφωνο. Οι έμποροι σε αντιμετωπίζουν σαν έναν εξαρτημένο από το πάθος του και σε εκμεταλλεύονται. Κάποια στιγμή απλά θεώρησα ότι ήρθε η ώρα που θα έπρεπε η συλλογή μου να εκπληρώσει το σκοπό της. Εμείς απλά προσπαθήσαμε να φυλάξουμε κάποια πράγματα για να τα παραδώσουμε  στην επόμενη γενιά. Η δόξα ενός βιολιού Stradivarius ανήκει στον μέγα κατασκευαστή του και σε αυτόν που μπορεί με το δοξάρι του να το κάνει να λαλήσει και να αγγίξει την ψυχή μας. Τα τελευταία χρόνια διεθνώς υπάρχει μια στροφή προς την Ιστορία και τη φιλοσοφία των επιστημών γενικότερα. Έχω την αίσθηση ότι η σχετική αποσιώπηση, λόγω των υπολογιστών, μυθοποίησε ή ενδεχομένως και να δαιμονοποίησε τα κλασικά όργανα. Σήμερα ακόμα και η αστρονομική παρατήρηση γίνεται μέσω της οθόνης ενός υπολογιστή ενώ κάπου μακριά ένα «ταψί» παίρνει τις πληροφορίες. Όμως η αίσθηση του ουρανού μέσα από το σύστημα ενός κλασικού τηλεσκοπίου είναι διαφορετική. Αν για παράδειγμα βρεθείς στο θόλο ενός παλιού αστεροσκοπείου, όπως αυτό του Hansen στο λόφο των μουσών, νύχτα, και κοιτάξεις μέσα από ένα παλιό οπτικό τηλεσκόπιο του 19^ου αιώνα τη Σελήνη, οι πληροφορίες ναι μεν μπορεί να είναι λιγοστές, όμως η σχέση σου τη στιγμή εκείνη με το σύμπαν μοναδική.

-Σε αρκετές χώρες υπάρχουν σχετικά μουσεία, στην Ελλάδα;

-Σχεδόν όλες οι Ευρωπαϊκές χώρες έχουν ειδικά μουσεία ακόμα και αυτές που δεν είχαν φτιάχνουν, όπως για παράδειγμα τελευταία η Ισπανία και η Πορτογαλία. Μιλάμε βέβαια για μουσεία και όχι για τεχνολογικά πάρκα, τα οποία είναι πολύ ενδιαφέροντα αλλά είναι άλλη ιστορία. Ένα τέτοιο φτιάχτηκε στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα είναι πάρα πολύ ωραίο. Μουσείο όμως δεν έχουμε διότι απλά δεν υπάρχουν τα εκθέματα που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν κάτι τέτοιο. Και η συλλογή τους αυτή τη στιγμή είναι πάρα πολύ δύσκολη. Μόνο ένας ιδιώτης θα μπορούσε να το κάνει. Μην ξεχνάτε το Μουσείο Γαλιλαίου, το Μουσείο Επιστημών στη Φλωρεντία όπως ονομάζεται σήμερα, είχε για προίκα τη συλλογή των Μεδίκων από τον 16^ο αιώνα. Εμείς έχουμε το σημαντικότερο εύρημα, τον μηχανισμό των Αντικυθήρων, αλλά χωρίς ειδικό μουσείο.

-Υπάρχει σχετική βιβλιογραφία;

-Βέβαια υπάρχει και πολύ παλιά. Πρέπει να περιλάβει κανείς σ’ αυτήν τους Έλληνες. Από τον Θαλή και τον Ευκλείδη μέχρι τον Αρχιμήδη και τον Ήρωνα. Μετά βέβαια έχουμε το μεγάλο επίτευγμα της τυπογραφίας. Για ένα μόνο γεωμετρικό όργανο τον 17^ο αιώνα έχουμε 44 εκδόσεις σε όλη την Ευρώπη.

-Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών πρόσφατα οργάνωσε μια σειρά εκδηλώσεων αφιερωμένες στον Κίρκινο και τη Γεωμετρία με αφορμή την έκθεση των γεωμετρικών οργάνων της συλλογή σας, πώς προέκυψαν αυτές;

-Η οργάνωση των ομιλιών ήταν ευθύνη του Ε.Ι.Ε. και ειδικά της ομάδας του κ. Θύμιου Νικολαΐδη.

-Υπάρχουν ειδικές ομάδες που ζητούν να μάθουν για τα όργανα και την ιστορία τους;  

-Ο τεχνικός κόσμος είναι πάντοτε μια μεγάλη ομάδα που ενδιαφέρεται. Αυτό που μου έκανε μεγάλη εντύπωση ήταν η ανταπόκριση των εκπαιδευτικών και κυρίως των μαθηματικών. Όλοι δε αναφέρουν με θλίψη ότι η Ευκλείδειος  Γεωμετρία δεν διδάσκεται πλέον στα Γυμνάσια όπως παλιότερα και αναφέρονταν στο πόσο σημαντικό είναι αυτό το κενό σήμερα.

-Τι ρόλο πιστεύετε ότι έπαιξαν τα γεωμετρικά όργανα στην Τέχνη και την επιστήμη;

- Η σχέση οργάνων Τέχνης και Επιστήμης είναι αμφίδρομη. Αυτή η σχέση ήταν και είναι ο βασικότερος λόγος ύπαρξης της συλλογής. Μέχρι σήμερα σχεδόν όλοι οι μελετητές αντιμετώπισαν τα όργανα σαν εργαλεία που βοηθούσαν στην ολοκλήρωση κάποιου έργο. Μπέρδευαν το ακριβές σχέδιο κατασκευής ή παρουσίασης αν θέλετε που και το CAD μπορεί να εκτελέσει με τον καλλίτερο δυνατό τρόπο, με το σχέδιο και τη σύνθεση. Τον δημιουργικό τρόπο σκέψης δηλαδή ενός καλλιτέχνη ή ενός επιστήμονα. Δεν έχει δοθεί αρκετή σημασία πιστεύω στη συνεισφορά των οργάνων στον τρόπο σύνθεσης. Η γεωμετρική μέτρηση ενός διαστήματος ή η διχοτόμησή του είναι μια εντελώς διαφορετική διεργασία από την αλγεβρική και σε αυτό το όργανο παίζει καθοριστικό ρόλο.

Το όργανο υπαγορεύει ένα τρόπο σχεδίασης. Αυτός με τη σειρά του διαμορφώνει ένα τρόπο σκέψης και είναι αυτό που καθορίζει τη δημιουργία. Μέσα από τη συνεχή παιδεία και τη χρήση των οργάνων, όπως ακριβώς με ένα μουσικό όργανο,  εμπεδώνεται βιωματικά ο λόγος, η αρμονία, το μέτρο, ο ρυθμός. Διαμορφώνουν το όλο του καλλιτέχνη, τον συγχρονίζουν με την κοσμική αρμονία που καλείται να εκφράσει. Αυτό δεν μπορεί να γίνει με το CAD. Άλλο πράγμα η παραγωγή ήχου και άλλο ένα πραγματικό τσέλο να πάλλεται στην αγκαλιά του Ροστροπόβιτς.

-Σήμερα με την ανάπτυξη των υπολογιστών τι μέλλον βλέπετε να έχουν;

-Αν θέλεις να γνωρίσεις το Λονδίνο δεν χρησιμοποιείς το μετρό, πας με τα πόδια. Το μετρό είναι ότι καλλίτερο για να προλάβεις το αεροπλάνο. Οι υπολογιστές είναι καταπληκτικά εργαλεία για τον επαγγελματία για να έχει ακριβή σχέδια μετρημένα, κοστολόγια κλπ. Όχι μέσο παιδείας. Όσοι προτείνουν κάτι τέτοιο είναι απλά αγεωμέτρητοι. Δεν βάζεις πρώτο μάθημα στη Σχολή Καλών Τεχνών τη φωτογραφία, εκτός εάν δεν ξέρεις τίποτα από τέχνη και πολύ φοβάμαι ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει.

-Τι σκέπτεσθαι για το μέλλον της συλλογής σας;

-Η συλλογή δεν είναι ποτέ μια εύκολη υπόθεση. Απαιτεί πολύ χρόνο και κόπο. Μερικές φορές πρέπει να απαρνηθείς βασικές βιοποριστικές σου ανάγκες. Βέβαια αυτό το κάνεις χωρίς να σκέφτεσαι γιατί αν το σκεφτείς τότε δεν είσαι συλλέκτης. Το κόστος δεν το πληρώνεις μόνος σου, το πληρώνουν όλοι οι άνθρωποι που είναι γύρω σου. Κανείς συλλέκτης δεν θέλει τη συλλογή του να σκορπίζεται και σίγουρα πάντα αναζητά κάποια στέγη. Εάν κάποια στιγμή κάποιος πιτσιρικάς περάσει από κάπου και τη δει και πει μέσα του «αυτή δεν είναι τίποτα ρε μεγάλε. Εγώ όταν μεγαλώσω θα δεις τι θα μαζέψω» τότε θα έχω κερδίσει τον παράδεισο.

-Σας ευχαριστώ πολύ.

-Εγώ σας ευχαριστώ για την κουβέντα και την πρόσκληση στο Λασίθι.